Vì sao DN xăng dầu vẫn "im hơi lặng tiếng"?

TS Nguyễn Minh Phong, Trưởng phòng nghiên cứu kinh tế, Viện phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội:

Không có động cơ, chẳng việc gì doanh nghiệp phải giảm

Trước hết cần khẳng định việc nhà nước trả giá xăng dầu theo đúng cơ chế thị trường là cần thiết, tuy nhiên sự đồng bộ cơ chế giá cả thị trường, tức là trước đó đã phải bao gồm quá trình trả sự cạnh tranh giá trên thị trường. Cạnh tranh là phần cung ứng chứ không chỉ có phần giá bán.

Song hiện nay chúng ta đang làm điều ngược lại: thả giá nhưng lại không có sự cạnh tranh đúng nghĩa. Hình thức có một vài công ty kinh doanh xăng nhưng thực chất vẫn là nhà nước quản lý, điều này không thể tránh khỏi sự độc quyền về giá bán. Nếu giả sử chúng ta chưa có cơ chế cạnh tranh tự do thì cũng cần có cơ chế cần thiết để đảm bảo việc kiểm soát giá khách quan hơn hiện nay.

Quy trình như hiện nay, công ty bán làm đơn đệ trình lên nhà nước đề nghị xin điều chỉnh giảm giá, xét về động cơ là không có, quy trình này mất nhiều thời gian. Quy trình này hoàn toàn bất cập, vì vậy nó gây ra tình trạng các công ty xăng dầu cứ ì ra. Chuyện này cũng dễ hiểu vì chẳng ai muốn bị ảnh hưởng đến lợi ích.

Để giải quyết sự bất cập này, nhà nước cần phải có sự điều chỉnh mạnh mẽ kể cả tư duy, cách thức điều chỉnh... Theo cá nhân tôi, xăng dầu là mặt hàng rất nhạy cảm, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống xã hội, vì vậy một mặt nhà nước cần tự do hóa nhanh hơn hoạt động xăng dầu.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế kiểm soát riêng của nhà nước theo đúng nghĩa, ví dụ nếu giá cả tăng giảm bao nhiêu phần trăm trong thời gian bao lâu thì giá bán cũng phải tăng giảm. Nếu không thực hiện đúng thì cơ quan kiểm soát sẽ kiểm soát, kiểm tra và truy thu những khoản lợi đáng ra người dân được hưởng lại chạy vào túi doanh nghiệp do không thực hiện giảm giá ngay.

Ở đây cần nhấn mạnh đến 2 yếu tố rất quan trọng là cơ chế trách nhiệm cá nhân và truy thu các khoản lợi bất hợp pháp cộng phạt hành chính. Cần tăng cường vai trò phản biện của xã hội, của người dân để tự kiểm soát, giám sát các hoạt động của doanh nghiệp.

PGS.TS Nguyễn Văn Nam, nguyên Viện trưởng viện nghiên cứu Thương mại, Bộ Công thương:

Cơ chế thị trường chưa thực sự khi nhà nước còn thẩm định giá bán

Chủ trương điều hành giá xăng theo giá thị trường là một chủ trương đúng. Tuy nhiên, việc ban hành chủ trương không chỉ đơn giản mà cần một loạt công việc phải làm. Việc thứ nhất là cần tạo lập cơ chế quản lý của nhà nước theo kiểu quản lý thị trường. Nghĩa là nhà nước không can thiệp.

Hiện nay, nhà nước mặc dù đã rút dần nhưng vẫn còn hiện diện như thẩm định trước giá mà doanh nghiệp dự kiến tăng giảm. Việc tạo ra thị trường cạnh tranh về giá cả, cách thức kinh doanh, chất lượng cũng chưa được thực sự. Để có sự cạnh tranh thực sự, theo tôi không chỉ có doanh nghiệp  trong nước mà cần có doanh nghiệp nước ngoài.

Trong thời điểm hiện nay, chúng ta chưa có đầy đủ những điều kiện để có một thị trường đúng nghĩa. Hiện có những doanh nghiệp nhà nước liên kết để thống nhất giá cả, thậm chí có những doanh nghiệp chiếm trên 50% thị trường thì sự độc quyền là khó tránh khỏi.

Cũng cần nhìn nhận, kinh doanh xăng dầu có đặc thù cần hệ thống kho cảng, cần sự đầu tư lớn, cho nên cũng không thể lập hàng chục hàng trăm doanh nghiệp nhỏ lẻ. Có khi, chỉ 2 - 3 doanh nghiệp cũng có thể có sự cạnh tranh thực sự lành mạnh.

Vấn đề là quyền lợi tự chủ của từng doanh nghiệp phải được đảm bảo. Nhà nước cũng có mối lo là điều tiết sao không gây sự xáo trộn lớn trong thị trường. Theo tôi, cũng chấp nhận sự chuyển đổi nhưng chỉ nên 1 -2  năm. Để có được thị trường theo đúng nghĩa, doanh nghiệp cũng cần công khai minh bạch số liệu kinh doanh để người dân hiểu và chia sẻ.

TS Vũ Đình Ánh Viện Nghiên cứu khoa học thị trường giá cả:

Không được đánh đồng cơ chế tăng và giảm

Hiện nay cơ chế quản lý của chúng ta chỉ có ích giúp doanh nghiệp tăng giá chứ chẳng dại gì họ đi giảm giá. Về mặt nguyên tắc, các doanh nghiệp bán càng đắt càng tốt. Lợi nhuận được đặt lên hàng đầu. Các doanh nghiệp chỉ giảm giá khi điều này giúp được họ bán nhiều hàng hơn, thông qua đó, lợi nhuận sẽ càng nhiều hơn. Các doanh nghiệp xăng dầu tăng giá trong bối cảnh giá dầu thế giới tăng. Lo sợ việc tăng giá ồ ạt sẽ diễn ra, nhà nước mới sinh ra cơ chế phải báo cáo, đăng ký, phải được đồng ý mới tăng giá.

Nhưng cơ chế này được áp dụng cho việc giảm giá thì rất bất cập. Doanh nghiệp không bao giờ nghĩ đến việc giảm giá cả vì có giảm, thị trường của họ vẫn vậy. Không có động cơ nên chẳng việc gì họ phải thực hiện việc giảm, vừa phải làm thủ tục trình cơ quan quản lý, vừa chẳng đem lại cho thị phần của họ sự thay đổi đáng kể nào.

Chuyện các doanh nghiệp giảm giá bán xăng 500đ/ 1lít ngày 8/10 chẳng qua cho phải phép mà thôi, còn thực sự nó không phản ánh đúng cơ chế thị trường. Trong bối cảnh hiện nay, việc kinh doanh xăng dầu không thể thực hiện theo cơ chế thị trường vì chỉ có những đầu mối xuất nhập khẩu nhất định. Trong số này, Petrolimex chiếm thị phần rất lớn, vượt qua cả quy định chống độc quyền (trên 30%). Những người bán gần như độc quyền nên chuyện họ liên kết với nhau là điều dễ hiểu.

Giả sử, những đầu mối này ngoài Petrolimex liên kết để giảm giá thì họ cũng không thể mở rộng thị phần. Họ cũng không thể giảm quá mức so với Petrolimex. Bản thân người tiêu dùng cũng không có khái niệm chọn cây xăng giá rẻ hơn vài trăm đồng để đổ. Thói quen của họ là tiện đâu đổ đấy. Giải pháp ở đây là cần có cơ chế riêng  cho việc giảm giá xăng dầu, không được đánh đồng cơ chế tăng và giảm. Nhưng đó cũng chỉ là giải pháp trước mắt. Về lâu về dài, Nhà nước cần thị trường hóa chính người bán.