Có thể nói, rất nhiều sự kiện lịch sử tiêu biểu của tỉnh, của đất nước đã diễn ra trong lòng di sản, gắn liền với địa danh Vịnh Hạ Long. Theo chiều quay của lịch sử, ta có thể bắt đầu khám phá trầm tích lịch sử của Vịnh Hạ Long theo tiến trình thời gian.
Mở đầu là khám phá Văn hoá Hạ Long của người cổ Hạ Long thuộc giai đoạn hậu kỳ đá mới, cách ngày nay khoảng 4.500-3.500 năm. Cho đến nay, các nhà khảo cổ đã phát hiện được khoảng hơn 40 di tích Văn hoá Hạ Long trên các đảo và ven bờ Vịnh Hạ Long. Nhiều di tích trong số này đã không còn dấu vết do nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng vẫn còn đó một số di tích tiêu biểu như Ngọc Vừng, Đông Trong (Vân Đồn), Xích Thổ (Hoành Bồ) hay gần và thuận lợi cho du khách đến tham quan hơn cả là Hòn Hai - Cô Tiên, nằm ở phía sau Cung Văn hóa thiếu nhi tỉnh. Đến thời điểm này, Hòn Hai - Cô Tiên vẫn là di tích khảo cổ duy nhất của Quảng Ninh được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Nơi đây vẫn còn hố khai quật năm 2004, lần đầu tiên các nhà khảo cổ đã tìm thấy những mộ táng của người cổ Hạ Long với những hình thức táng độc đáo...
Đảo Ti-Tốp do Bác Hồ đặt tên luôn là một trong những điểm đến thu hút khách tham quan.
Tạm rời những di tích Văn hóa Hạ Long với bao điều kỳ bí về cuộc sống sinh hoạt của tổ tiên ta xa xưa, du khách hãy khám phá vùng cổ tích liên quan đến các triều đại Lý - Trần - Lê. Nếu có thời gian, du khách hãy đến với quần đảo Vân Hải gồm các xã đảo: Quan Lạn, Thắng Lợi (Vân Đồn) tham quan, tìm hiểu về di tích Thương cảng cổ Vân Đồn - hải cảng đầu tiên của Việt Nam đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Vẫn còn đó dấu tích những bến cảng cũ với vô số những bãi gốm sứ cổ - một trong những mặt hàng giao thương chủ yếu của quốc gia Đại Việt với các nước khác; vẫn còn đó những địa danh cổ gắn liền với thương cảng như: Bến Cống Cái, bến Cái Làng, vụng Huyện... Cùng với tham quan di tích thương cảng cổ, du khách còn có thể tham quan cụm di tích đình - chùa - nghè - miếu Quan Lạn (cũng đã xếp hạng di tích quốc gia), nghe người dân đảo kể những câu chuyện về trận đánh của danh tướng Trần Khánh Dư với đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ khi xưa. Xuôi về phía tây Vịnh Hạ Long, du khách có thể tham quan cụm di tích Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 bên cửa sông Bạch Đằng; hoặc thuận tiện hơn, du khách hãy ghé thăm đền thờ Trần Quốc Nghiễn bên núi Bài Thơ, thăm hang Đầu Gỗ nghe câu chuyện huyền thoại về Trần Hưng Đạo đã giấu gỗ ở đây để cắm xuống lòng sông Bạch Đằng v.v...
Có rất nhiều dấu tích lịch sử hiện hữu trong lòng Vịnh Hạ Long và gần như mỗi điểm tham quan vọng cảnh đều ẩn chứa một giá trị lịch sử nhất định, đó là đảo Ti-tốp, nơi Bác Hồ đã lấy tên nhà du hành vũ trụ, anh hùng Liên Xô G.Ti-tốp để đặt tên cho đảo năm 1962; là hang Đầu Gỗ có bia đá đề thơ của vua Khải Định khi đến thăm Vịnh Hạ Long năm 1921. Sống động hơn, có những ngư dân làng chài là những “pho tư liệu sống” như ông Nguyễn Văn Nhặt ở làng chài Cửa Vạn, chiến sĩ “đoàn tàu không số” trên mặt vẫn còn sạm vết khói súng, sẵn sàng kể cho du khách nghe về những chuyến đi biển vào Nam chiến đấu; về những lần ông và các đồng đội chạm trán với máy bay, tàu chiến Mỹ...
Vịnh Hạ Long, một vùng cổ tích chứa đựng rất nhiều giá trị lịch sử - văn hóa. Tuy di sản này chúng ta chưa đề nghị UNESCO công nhận nhưng từ lâu nó đã được người Việt Nam và mọi du khách tới đây ghi nhận. Đây là một phần cấu thành nên giá trị và vẻ đẹp của kỳ quan Hạ Long. Hãy khám phá Hạ Long dưới góc nhìn lịch sử văn hoá để thêm hiểu và yêu mến Hạ Long hơn.
