Vô dụng, hữu dụng

Một hôm Trang Tử cùng học trò đi chơi ở trong núi, thấy một lão tiều phu đang chọn gỗ về dựng nhà. Đến bên một cây lim to lớn, thân thẳng tắp, người tiều phu dừng lại, nói: ''-Cây này gỗ chắc, thân đẹp, thật hữu dụng, ta phải chặt thôi!''.

Trang Tử quay lại nói với học trò:

- Cây xấu, vô dụng thì sống lâu. Cây đẹp và hữu dụng thì khó tránh khỏi bị chặt hạ!

Ra khỏi núi, Trang Tử vào chơi nhà một người quen. Chủ nhà vui mừng bảo người nhà đem chim nhạn làm thịt. Người nhà hỏi: ''Một con biết gáy, một con không biết gáy, thịt con nào?''. Chủ nhà bảo: ''- Con không biết gáy thật vô dụng, để làm gì, cứ giết thịt đi!''.

Hôm sau, học trò hỏi Trang Tử: ''-Cái cây ở núi vì hữu dụng mà bị chặt hạ. Con nhạn ở nhà chủ lại vì vô dụng mà bị giết. Vậy nếu là thầy thì thầy xử vào địa vị nào?”.

Trang Tử cười, nói: ''-Ta xử vào trong cái khoảng giữa của sự hữu dụng và vô dụng; bởi chỉ có những bậc đạo đức cao siêu, không quản khen chê, lúc như rồng, lúc như rắn, không rõ ra là hữu dụng hay vô dụng, lúc lên lúc xuống, chỉ cốt lấy đức hoà làm mực, siêu việt cả muôn vật, tuy là người mà lại khác người... Những bậc như thế thì mới không có gì luỵ đến thân được. Còn thói đời, hợp với người thì cũng có lúc lìa tan; làm nên việc thì có người nghị luận, ngay thẳng thì bị đè nén, tôn trọng thì bị chê bai; làm thì có kẻ phá, giỏi thì có kẻ ghen, không ra gì thì thiên hạ khinh bỉ... Thương ôi, các ngươi nên ghi nhớ lấy: Chỉ có đạo đức mới khỏi luỵ đến thân!”.

Nghe thầy nói vậy, có cậu học trò gật gù:

- Ra thế! Vậy mà lâu nay con cứ thắc mắc tại sao cũng con người ấy mà lúc thì tỏ ra rất hữu dụng, lúc lại như người thừa, vô dụng. Giờ thầy dạy con mới hiểu!

Trang Tử hỏi người nào, anh học trò đáp:

- Dạ, là sếp của con. Hồi ông ấy mới được đề bạt, việc gì cũng dính tay vào bảo không có ông ấy thì không xong. Thế nhưng mới đây, nhiều việc bị đổ bể, thanh tra hỏi đến, ông ấy đều chối đây đẩy. Thế chẳng phải là người biết đi ''trong cái khoảng giữa'', lúc thì hữu dụng, lúc lại vô dụng như thầy nói hay sao?

Cùng chuyên mục