Là một trong 7 vườn quốc gia của Việt Nam vừa có diện tích trên cạn, vừa có diện tích trên biển, Vườn Quốc gia Bái Tử Long có giá trị đặc biệt bởi sự đa dạng sinh học với những giá trị đặc sắc riêng có, nơi lưu giữ những đặc trưng của hệ sinh thái biển - đảo vùng Đông Bắc, trong đó nổi bật là những giá trị đa dạng sinh học biển.
Vườn quốc gia Bái Tử Long có tổng diện tích tự nhiên 15.783ha, trong đó phần diện tích các đảo nổi 6.125ha, diện tích mặt nước biển là 9.658ha, nằm hoàn toàn trên biển với trên 40 hòn đảo lớn nhỏ thuộc địa giới hành chính của 3 xã: Minh Châu, Vạn Yên và Hạ Long (Vân Đồn). Diện tích biển được phân chia thành 2 phân khu chính: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt có diện tích 800ha và phân khu phục hồi sinh thái có diện tích 8.658ha, là toàn bộ diện tích biển còn lại của Vườn quốc gia. Hệ sinh thái biển ở Vườn quốc gia Bái Tử Long vô cùng phong phú với các hệ sinh thái, điển hình như: Hệ sinh thái rừng ngập mặn; hệ sinh thái rạn san hô; hệ sinh thái thảm cỏ biển; hệ sinh thái vùng triều; hệ sinh thái thung áng. Đặc biệt, Vườn Quốc gia Bái Tử Long còn đa dạng về thành phần loài và nguồn gen.
Hệ sinh thái rừng ngập mặn với diện tích hơn 100ha được xem là hệ sinh thái quan trọng của Vườn Quốc gia Bái Tử Long. Đây là nguồn cung cấp thức ăn vô cùng phong phú, là nơi cư trú, bãi đẻ cho nhiều loài hải sản và đồng thời cũng là nơi ở, nơi kiếm ăn của nhiều loài động vật trên cạn như các loài thú móng guốc ăn thực vật, nhiều loài chim, nhiều loài côn trùng trong đó có ong mật. Cùng với hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ sinh thái rạn san hô là hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học cao nhất trong tất cả các hệ sinh thái biển và nó được ví như “rừng mưa nhiệt đới dưới đáy biển”. Rạn San hô ở Vườn Quốc gia Bái Tử Long chủ yếu phân bố ở phía đông đảo Ba Mùn; phía đông Sậu Nam, Sậu Đông, Đầu Cào, Hòn Mang Khơi. Đây là nơi cư trú, đẻ trứng, ẩn náu, kiếm mồi cho rất nhiều loài hải sản; đồng thời cũng là nơi sản sinh ra các chất hữu cơ, cung cấp thức ăn không chỉ cho chính nó, cho các sinh vật sống trong rạn mà còn có ý nghĩa cho toàn vùng biển. Vì vậy, đây là nơi lưu trữ nguồn gen của nhiều loài hải sản. Rạn san hô là một hệ sinh thái rất nhạy cảm với sự biến đổi của môi trường sống nên nó còn có ý nghĩa là chỉ thị của môi trường. Các rạn san hô ở Vườn quốc gia Bái Tử Long đều thuộc kiểu rạn không điển hình, rạn viền bờ ven đảo. Do đặc điểm là rạn hở chịu tác động mạnh của sóng và dòng chảy để lộ ra các tảng đá gốc lớn, địa hình đáy gồ ghề nên rạn thường hẹp, san hô phân bố rải rác không tập trung và chủ yếu là san hô dạng khối và dạng phủ bám chắc vào đá.
Hệ sinh thái thảm cỏ biển là hệ sinh thái quan trọng đối với các loài sinh vật biển vì nó là nơi cư trú, kiếm ăn, sinh sản, là giá thể ương nuôi ấu trùng, là nguồn cung cấp thức ăn cho nhiều loài hải sản quý như rùa biển, tôm rảo, ốc nhảy, cá... Diện tích thảm cỏ biển trong Vườn quốc gia Bái Tử Long ước khoảng 30ha với 2 loài được phát hiện là cỏ Xoan và cỏ Lươn Nhật. Hệ sinh thái vùng triều là các bãi triều quanh các đảo nên rất phổ biến trong diện tích của Vườn quốc gia. Tuy nhiên, diện tích của chúng không lớn mặc dù biên độ triều trong khu vực thuộc loại lớn nhất Việt Nam. Chúng tạo ra một vòng đai bao quanh các đảo, trên đới triều có những đai với thể nền khá khác nhau, phụ thuộc vào địa hình khu vực. Vùng triều được chia thành 3 phân vùng khác nhau: Vùng cao triều, vùng trung triều và vùng triều thấp. Hệ sinh thái này là nơi phân bố chủ yếu của các loài động vật thân mềm, giáp xác, da gai, giun nhiều tơ; thực vật ngập mặn và rong cỏ biển.
Bên cạnh các hệ sinh thái đặc trưng, Vườn Quốc gia Bái Tử Long còn đa dạng về thành phần loài và nguồn gen. Trong tổng số 1.060 loài sinh vật biển, có 20 loài nằm trong sách Đỏ Việt Nam. Trong đó, động vật thân mềm có 9 loài; thú biển 3 loài, rùa biển 3 loài, cá biển 1 loài, san hô 2 bộ, da gai có 2 loài. Theo báo cáo của Ban Quản lý Vườn Quốc gia Bái Tử Long, đến nay tại đây, thực vật phù du có 210 loài; 131 loài động vật phù du; 19 loài thực vật ngập mặn; 50 loài rong biển thuộc 4 ngành rong. Trong đó, phong phú nhất về thành phần loài thuộc về ngành rong đỏ, rong nâu, rong lục và ngành rong lam; 88 loài thuộc ngành chân khớp, thuộc 25 họ và tập trung chủ yếu là lớp giáp xác; 60 loài thuộc ngành giun đốt; 46 loài thuộc ngành dai gai; san hô có 106 loài san hô cứng. Cá biển đã xác định được 116 loài cá; lớp thú biển, sơ bộ đã xác định được 3 loài cá heo trong Vườn quốc gia...
Với sự đa dạng các hệ sinh thái và số loài, nguồn gen của Vườn Quốc gia Bái Tử Long, những năm qua, Ban Quản lý Vườn quốc gia Bái Tử Long đã nỗ lực để bảo vệ tận gốc mọi nguồn tài nguyên, trong đó đặc biệt là nỗ lực bảo tồn và phát triển các hệ sinh thái cơ bản thông qua việc điều tra, nghiên cứu phục hồi các hệ sinh thái với các biện pháp nuôi cấy nhân tạo san hô, trồng bổ sung rừng ngập mặn; tăng cường công tác quản lý bảo vệ và tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc bảo vệ sự đa dạng của các hệ sinh thái; đẩy mạnh việc nghiên cứu sinh sản nhân tạo các loài nhuyễn thể; xây dựng mô hình nuôi thực nghiệm để chuyển giao cho cộng đồng địa phương, cũng như quản ly, bảo vệ và khai thác bền vững nguồn lợi này góp phần tích cực vào công tác xây dựng dân sinh kinh tế vùng đệm.
Thu Trang