Xây dựng khu bảo tồn biển Cô Tô: Không thể chậm trễ hơn

Quần đảo Cô Tô cách TP Hạ Long 55km về phía Bắc, cách Vân Đồn 25km về phía Đông, cách trung tâm vịnh Bắc Bộ, đảo Bạch Long Vĩ (TP Hải Phòng) 90km.  Lâu nay, Cô Tô được biết đến bởi rất nhiều lợi thế: Là quần đảo có giá trị to lớn về hàng hải (khu neo đậu thuyền, đảo đèn chỉ dẫn hàng hải, luồng lạch và trung tâm hậu cần nghề cá); là quần đảo nổi tiếng với nhiều bãi cát đẹp chạy dài 5-6km ven biển vẫn còn khá hoang sơ như Hồng Vàn, Bắc Vàn; Vịnh Cô Tô có nguồn nước trong xanh, là một trong những vịnh có nguồn lợi trai ngọc lớn nhất Việt Nam… Cô Tô còn được biết đến là khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao, nguồn lợi thuỷ sản phong phú với nhiều loài quý hiếm và là bãi đẻ của nhiều loài thuỷ sản ở khu vực Vịnh Bắc Bộ. Với những đặc điểm ấy, quần đảo Cô Tô đã nhiều lần được đề xuất xây dựng thành khu bảo tồn biển. Năm 1995, Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng đề xuất thành lập khu bảo tồn biển đảo Cô Tô với diện tích 3.850ha. Năm 1998, đảo Cô Tô là 1 trong 15 vùng được Bộ KHCN&MT đề xuất xây dựng thành khu bảo tồn biển. Năm 1999, trong kế hoạch xây dựng hệ thống khu bảo tồn biển ở Việt Nam, Ngân hàng phát triển châu á (ADB) cũng đưa vào việc xây dựng khu bảo tồn biển Cô Tô với tổng diện tích là 7.850ha (gồm: Diện tích vùng biển: 4000ha và vùng đảo nổi: 3.850ha). Khu bảo tồn biển được đề xuất bao gồm cả quần đảo có đến 25 đảo nhỏ và ba đảo lớn nhất là Cô Tô lớn, Thanh Lân và Cô Tô con.

Theo kết quả đề tài Nghiên cứu bổ sung cơ sở khoa học cho việc quy hoạch, quản lý các khu bảo tồn biển Cát Bà (Hải Phòng) - Cô Tô (Quảng Ninh) của Viện nghiên cứu hải sản Hải Phòng: Quần đảo Cô Tô là khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao nhất của các đảo tiền tiêu vùng Đông Bắc Việt Nam. Mức độ đa dạng của quần đảo Cô Tô được thể hiện ở sự hiện diện và phát triển của các hệ sinh thái điển hình, số lượng loài lớn, kể cả các loài quý hiếm và cũng là nơi tập trung các bãi hải sản lớn của Vịnh Bắc Bộ. Cũng theo kết quả nghiên cứu của đề tài này, quần đảo Cô Tô có hệ sinh thái rất đặc thù, gồm: Hệ sinh thái rạn san hô, vùng triều, các bãi cát dài và đẹp, rừng ngập mặn, rừng nhiệt đới trên đảo, hệ sinh thái đáy mềm… Mức độ đa dạng loài cao với 953 loài thuỷ sinh vật; trong đó nhiều nhất là động, thực vật phù du, động vật đáy cỡ lớn, cá biển và san hô. Đặc biệt, các rạn san hô thuộc loại lớn, độ phủ khá cao và già cỗi. Bên cạnh đó, khu hệ sinh vật trên đất liền thuộc đảo Cô Tô tương đối giàu có, cho đến nay đã ghi nhận được 278 loài, gồm 248 loài thực vật và 30 loài động vật.

Mặc dù được ghi nhận là khu “rừng vàng, biển bạc” giàu có về loài thủy sinh vật với trữ lượng lớn nhất ở vùng biển Đông Bắc Bộ song với sự tàn phá của con người do khai thác không đúng cách mà hệ sinh thái, nguồn lợi thuỷ sản đang có xu hướng ngày càng cạn kiệt, nhiều loài quý hiếm có nguy cơ bị tuyệt chủng. Hệ sinh thái dạng san hô bị phá huỷ nghiêm trọng. Môi trường sinh thái biển bị đe dọa… Năm 1999, ADB đã cảnh báo: Các nguồn tài nguyên biển của Cô Tô đã và đang bị ngư dân khai thác. Mọi hoạt động của họ liên quan đến đánh bắt thuỷ sản đều mang tính huỷ diệt, gây ô nhiễm môi trường như sử dụng mắt lưới quá nhỏ, dùng chất xianua (một chất gây mê cá), thuốc nổ xung điện một cách phổ biến; dùng đèn quá công suất; săn bắt các loài quý hiếm; buôn bán hàng mỹ nghệ từ sản phẩm sinh vật biển… Nhiều sản phẩm biển như mực, tôm hùm, cá biển đã bị khai thác một cách quá mức. Thức tỉnh lời cảnh báo này, Cô Tô đã được triển khai rất nhiều dự án, chương trình để bảo vệ nguồn lợi thủy sản như tuyên truyền “3 không” (không đánh bắt các loài cá nhỏ dưới kích thước quy định; không dùng mắt lưới quá nhỏ; không dùng xung điện và các chất gây hại để đánh bắt) trong đánh bắt hải sản cho các ngư dân. Đặc biệt, Cô Tô còn thực hiện lệnh cấm khai thác trong vòng 4 tháng, từ 15-2 đến 15-6 hàng năm; xây dựng mô hình đồng quản lý vùng biển Cô Tô giữa chính quyền địa phương, các lực lượng chức năng và ngư dân trên đảo. Những biện pháp này, phần nào cũng tác động tích cực đến nhận thức của ngư dân. Tuy nhiên, vẫn không đủ mạnh để có thể bảo vệ, giữ gìn và khôi phục hệ sinh thái của quần đảo này. Theo kết quả giám sát của Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tỉnh, nguồn tài nguyên biển nói chung và tài nguyên thuỷ sản nói riêng của Cô Tô đang bị suy giảm nặng nề. Thảm san hô bị phá huỷ, một số giống loài từ lâu không thấy xuất hiện, một số loài đã bị giảm sản lượng khai thác.

Khu rừng nguyên sinh Bắc Vàn sẽ là điểm du lịch hấp dẫn khi khu bảo tồn biển Cô Tô được xây dựng.

Năm 2006, Sở Thuỷ sản đã đề xuất với UBND tỉnh thành lập khu bảo tồn biển Cô Tô - Thanh Lân. Tiếp đến ngày 19-5-2010, Sở NN& PTNT đề nghị UBND tỉnh kiến nghị Bộ NN&PTNT cho điều tra chính thức để đưa vào danh sách quy hoạch các khu bảo tồn biển Việt Nam. Theo một cán bộ ở Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tỉnh, đơn vị chủ quản thì rất “nóng ruột” muốn triển khai rồi nhưng còn phải đợi ý kiến chỉ đạo, cơ chế từ cấp trên. Muốn làm được đề án thì phải tiến hành điều tra, khảo sát lại. Nhưng để làm được việc đó lại phải có kinh phí. Bởi việc điều tra, khảo sát đơn vị không đủ điều kiện để thực hiện mà phải phối hợp với Viện nghiên cứu hải sản Hải Phòng.

Và tin vui đã đến, ngày 26-5-2010 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định phê duyệt Quy hoạch hệ thống khu bảo tồn biển Việt Nam đến năm 2020 (Quyết định số 742/QĐ-TTg, ngày 26-5-2010). Theo đó, có 16 khu bảo tồn biển tại 13 tỉnh, thành phố sẽ được đầu tư 420 tỷ đồng, trong đó Quảng Ninh có 2 khu là Cô Tô và Đảo Trần (tổng diện tích khu bảo tồn biển Cô Tô được quy hoạch là 7.850ha; khu bảo tồn biển Đảo Trần là 4.200ha). Với cơ sở này và tính cấp thiết phải xây dựng khu bảo tồn biển hiện nay ở quần đảo Cô Tô, hy vọng rằng dự án xây dựng khu bảo tồn biển Cô Tô, Đảo Trần sẽ sớm được thực hiện và đi vào thực thi.