Xây “nền” vững mới mong đột phá

Quảng Ninh là một trong những địa phương có phong trào xây dựng và phát triển kinh tế HTX vào loại sớm trong cả nước. Với mục tiêu đẩy mạnh, nâng cao hiệu quả của kinh tế tập thể, các cấp uỷ, chính quyền địa phương đã có nhiều chương trình cụ thể dành cho lĩnh vực HTX. Song, nhìn vào bức tranh kinh tế HTX trên địa bàn tỉnh, nhất là các HTX nông nghiệp cho thấy vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc cần được tiếp tục tháo gỡ.

Hiện toàn tỉnh có trên 240 HTX đăng ký hoạt động, riêng lĩnh vực nông nghiệp có tới 144 HTX, chiếm gần 60%. Số HTX còn lại nằm ở nhiều lĩnh vực như dịch vụ thương mại, cơ khí, vật liệu xây dựng, vận tải, tiểu thủ công nghiệp... Từ khi Luật HTX ra đời (năm 2003) trên địa bàn tỉnh đã xuất hiện một số mô hình HTX tiên tiến, phát triển theo hướng năng động, hiệu quả cao như: HTX Vận tải Hải Long (Hạ Long), HTX Vận tải Ka Long (Móng Cái), HTX Dịch vụ Nông nghiệp Bình Khê (Đông Triều), HTX Toàn Dân (Ba Chẽ)... Những mô hình này đang từng bước được nhân rộng, khẳng định hướng đi đúng đắn. Căn cứ phân loại của Liên minh các HTX - DNNQD cho thấy, các HTX hoạt động hiệu quả ngày càng tăng. Cụ thể, năm 2004, toàn tỉnh có 24% HTX đạt loại khá giỏi, 49% trung bình, 27% yếu kém. Đến năm 2009, số HTX đạt loại khá giỏi tăng lên trên 40%, HTX yếu kém giảm xuống dưới 20%. Tuy nhiên, số lượng các HTX sản xuất kinh doanh với quy mô lớn trên địa bàn tỉnh còn rất khiêm tốn, chiếm chưa đầy 10%. Các HTX nông nghiệp còn thấp hơn, chiếm chưa đến 5% số lượng các HTX lớn. Cũng do hoạt động theo cơ chế thị trường, phần lớn các HTX còn tỏ ra lúng túng, thiếu nhạy bén trong sản xuất kinh doanh, hiệu quả kinh tế rất thấp.

Đồng chí Nguyễn Lương Tá, Chủ tịch Liên minh HTX-DNNQD cho biết: Phát triển kinh tế tập thể là một giải pháp quan trọng để nâng cao đời sống cộng đồng dân cư, tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy phát triển kinh tế hộ gia đình. Đồng thời, đây là một kênh huy động các nguồn lực, phát triển đa dạng các ngành nghề, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nhất là trong lĩnh vực hoạt động nông nghiệp ở nông thôn. HTX sẽ góp phần đảm bảo công ăn việc làm và thu nhập ổn định cho hàng ngàn xã viên và người lao động. Song tình hình phát triển kinh tế HTX, nhất là các HTX nông nghiệp còn gặp rất nhiều khó khăn. Mặc dù đã chuyển sang hoạt động theo mô hình HTX kiểu mới theo Luật HTX năm 2003, nhưng sự chuyển đổi này ở nhiều HTX vẫn chỉ mang tính hình thức, nhất là các HTX nông nghiệp.
Đáng chú ý là khâu dịch vụ trong các HTX dịch vụ nông nghiệp vốn đã nghèo nàn, hiệu quả thấp nay càng sa sút hơn sau khi thực hiện chuyển giao quản lý và khai thác lưới điện hạ thế nông thôn cho ngành điện. Các khâu dịch vụ khác như như: Khuyến nông, thuỷ lợi, bảo vệ thực vật, thú y, giống, phân bón chỉ mang tính chất cung ứng đơn thuần, không mang tính kinh doanh. Điểm yếu của các HTX nông nghiệp hiện nay là chưa huy động được xã viên tham gia các hoạt động dịch vụ. Vì thế chưa huy động được nguồn vốn trong xã viên nên hoạt động dịch vụ của HTX đơn điệu, chưa có chiều sâu, nhất là dịch vụ chế biến, tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh đó, cơ sở vật chất kỹ thuật, nguồn vốn lưu động của các HTX rất thấp, cùng với đó việc vay vốn tại các ngân hàng còn gặp nhiều khó khăn trở ngại. Điều này dẫn đến hoạt động sản xuất kinh doanh của HTX còn nhỏ bé, sức cạnh tranh thấp, tính bền vững chưa cao.

Nhiều HTX thực hiện việc chuyển đổi hoạt động theo Luật HTX còn mang tính hình thức, nhiều nội dung chưa tuân thủ các qui định trong Luật. Biểu hiện cụ thể nhất trong điều lệ của HTX chưa xây dựng các điều khoản, tất cả vẫn chỉ là những qui định chung chung. Xã viên chưa tham gia góp vốn, Ban chủ nhiệm thiếu chủ động, vẫn mang nặng tư tưởng ỷ lại, trông chờ vào sự hỗ trợ của Nhà nước. Tổ chức liên kết hệ thống trong sản xuất kinh doanh giữa các HTX chưa được hình thành hạn chế sức cạnh tranh trên thị trường. Ngoài ra, còn phải kể đến việc phân cấp quản lý, chỉ đạo và phân công theo dõi, hỗ trợ phát triển HTX của cấp uỷ Đảng, chính quyền các cấp, đặc biệt là ở cơ sở chưa rõ ràng dẫn đến công tác tuyên truyền, hướng dẫn và kiểm tra thực hiện các chủ trương, chính sách pháp luật của Đảng, Nhà nước về phát triển kinh tế tập thể chưa được quan tâm đầy đủ và chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra. Một yếu tố không kém phần quan trọng là trình độ cán bộ quản lý HTX nông nghiệp còn bất cập so với cơ chế quản lý mới. Sau chuyển đổi, bộ máy quản lý HTX đã được tinh giản gọn nhẹ, nhưng nhìn chung đội ngũ cán bộ quản lý hầu hết đều hoạt động theo kinh nghiệm thực tế, không được đào tạo cơ bản, ít được bồi dưỡng, tập huấn, năng lực nắm bắt thông tin, khả năng dự báo thị trường còn nhiều hạn chế.

Để thúc đẩy kinh tế HTX phát triển, hoạt động thực sự có hiệu quả, cấp uỷ và chính quyền địa phương cần vào cuộc tích cực hơn nữa, nhanh chóng khắc phục những tồn tại của các HTX. Bên cạnh việc giải thể bắt buộc hoặc tuyên bố phá sản đối với những HTX đã ngừng hoạt động, cần có biện pháp củng cố những HTX yếu kém và trung bình theo hướng cải tổ và cơ cấu lại bộ máy quản lý, điều hành. Quan tâm vận động thành lập HTX ở các ngành, lĩnh vực kinh tế theo hướng đa dạng hoá loại hình, trong đó chú trọng trong các lĩnh vực sản xuất tiểu thủ công nghiệp, kinh doanh dịch vụ tổng hợp, mô hình HTX chuyên khâu...

Các HTX cùng ngành nghề, hoạt động trên cùng một địa bàn cần tăng cường sự liên kết với nhau theo mô hình liên hiệp HTX nhằm nâng cao sức cạnh tranh. Vấn đề xây dựng thí điểm các mô hình HTX, liên hiệp HTX theo hướng HTX sản xuất kinh doanh tổng hợp, đa ngành và HTX sản xuất kinh doanh dịch vụ chuyên ngành với qui mô lớn là yếu tố cần thiết. Các HTX cần huy động mọi nguồn lực để có vốn hoạt động sản xuất kinh doanh, nhất là nguồn vốn từ việc xã viên đóng góp theo qui định của điều lệ HTX. HTX cần thích ứng kịp với việc thực hiện một số chủ trương, chính sách mới như: Miễn thuỷ lợi phí cho nông dân; chuyển giao quản lý và khai thác lưới điện hạ thế nông thôn cho ngành điện; xoá bỏ trợ cấp, trợ giá cho một số mặt hàng theo thoả thuận với WTO...

Để những chính sách của Nhà nước về kinh tế HTX thực sự đi vào cuộc sống, tỉnh cần quan tâm thực hiện một số giải pháp mang tính hỗ trợ về kinh tế để khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi cho kinh tế hợp tác và HTX phát triển trong đó có chính sách về tín dụng. Cần thành lập quỹ bảo lãnh tín dụng để HTX vay vốn thông qua bảo lãnh của quỹ này; cho phép HTX được làm chức năng tín dụng nội bộ, tạo thuận lợi cho việc huy động vốn tại chỗ cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Các ngành chức năng cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về đổi mới, nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể; liên tục mở các lớp đào tạo bồi dưỡng cán bộ và nguồn nhân lực cho HTX. Có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ HTX như là một giải pháp quan trọng nâng cao nguồn lực lâu dài cho HTX.

Với một số những giải pháp cơ bản trên, có thể kinh tế HTX chưa thể tạo ra sự chuyển biến theo hướng “đột phá”, song chắc chắn, đó là nền tảng quan trọng cho bước phát triển lên một tầm cao mới.