Trong thời gian gần đây, sự ra đời của một số hãng phim tư nhân, công ty cổ phần điện ảnh với sự khép kín các công đoạn chính (sản xuất - phát hành - chiếu bóng) đã cho thấy những tín hiệu mới trong hoạt động điện ảnh. Nhưng điều này cũng đặt ra cho chính các cơ sở điện ảnh tư nhân về tỷ lệ cân đối, sự chấp hành hạn ngạch trong nhập phim; cho chính các cơ sở điện ảnh nhà nước sự cạnh tranh gay gắt, đòi hỏi phải hoạt động hiệu quả hơn.
Để không bị tụt hậu
Nhiều người đã gọi các cơ sở khép kín các công đoạn chính của guồng máy hoạt động điện ảnh là những “tập đoàn điện ảnh”. Cách gọi tên như vậy có thể chưa hoàn toàn chính xác, nhưng điều quan trọng là các cơ sở điện ảnh khép kín ấy đã cho thấy sự vận dụng đúng quy luật cung cầu của thị trường điện ảnh và tỏ ra năng động, nhạy bén trong đầu tư cho việc ra đời hệ thống các cụm rạp.
Nếu so sánh với sự vận hành các công đoạn của hoạt động điện ảnh thời bao cấp và cơ chế hoạt động thì đây là những vấn đề và những tín hiệu mới. Nhưng nếu nhìn nhận từ góc độ của các cơ sở điện ảnh nhà nước còn nhiều lúng túng trong sản xuất – phát hành thì việc ra đời các tập đoàn điện ảnh đang đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ.
Vì vậy, để thích ứng với bối cảnh mới với nhiều sự cạnh tranh hơn, các cơ sở thuộc lĩnh vực phát hành - chiếu bóng thuộc nhà nước phải tạo lập được sự hoạt động thích hợp và hiệu quả. Trong môi trường nhiều cạnh tranh thì chỉ có đổi mới cơ chế hoạt động và phải – “năng động trong môi trường năng động” mới không bị tụt hậu.
Dung hoà giữa các yếu tố
Thực ra, một vấn đề trong việc hoạt động của các cụm rạp thuộc các công ty tư nhân và cổ phẩn là làm thế nào để dung hoà giữa yếu tố kinh doanh và việc nhập phim ngoại, nhất là vấn đề cần thiết của tỷ lệ cân đối của việc nhập phim. Tuy nhiên, khi đề cập đến điều trên cần phải thừa nhận điện ảnh không chỉ là một ngành nghệ thuật mà còn là một ngành kinh tế. Và cũng như các ngành kinh tế khác hoạt động trong cơ chế thị trường, điện ảnh càng không thể là ngoại lệ.
Trong khi đó, trước khi ra đời, các cụm rạp Megastar đều đã được cấp phép hoạt động và có tiêu chí, mục đích hoạt động và kinh doanh rõ ràng. Một đại diện của Megastar Hải Phòng cho biết, họ phải cân nhắc kỹ càng trong việc nhập phim (phải tính đến tất cả các yếu tố từ đề tài, đối tượng khán giả, tính vùng miền của khán giả, giá vé…đến thời điểm nhập, chiếu trong mùa nào và trong thời gian bao lâu…) nhằm đạt đến việc kinh doanh có lãi. Còn vấn đề nội dung phim, xuất xứ nơi sản xuất thì đã có cơ quan chức năng cấp phép. Vị đại diện này cũng cho biết: “Vì phải tuân theo quy luật cung cầu khắt khe của thị trường nên mặt khác, chúng tôi nhập phim nước nào còn phụ thuộc vào nhu cầu của khán giả trong từng thời điểm, và không tránh khỏi tỷ lệ không cân đối trong việc nhập phim giữa Mỹ và phim các nước khác. Tuy vậy, cũng có thời điểm chúng tôi nhập phim các nước khác nhiều hơn phim Mỹ”.
Vấn đề đặt ra chính là ở chỗ cần xem xét về sự cân đối trong việc nhập phim cũng như chấp hành nghiêm túc hạn ngạch nhập phim đã được quy định bởi Luật Điện ảnh. Có một thực tế là các nhà kinh doanh sẽ khó tránh khỏi việc nhập nhiều phim Mỹ, vì những lý do nằm ngoài ý chí của cơ quan chức năng và cả những ai vốn dành nhiều tình cảm cho phim nội. Nói cách khác vì chính chất lượng nhiều tác phẩm điện ảnh Hoa Kỳ là một đảm bảo cho lợi nhuận khi chúng có sức hút người xem đến rạp. Điều này đã xảy ra không chỉ với thị trường phim ảnh VN, mà nhiều cường quốc điện ảnh khác như Pháp, Trung Quốc, Hàn Quốc…cũng phải có các chính sách về hạn ngạch chiếu phim nước ngoài trên màn ảnh trong nước một cách hợp lý để bảo hộ điện ảnh nội địa.
Hạn ngạch và những lợi ích
Khi đặt ra hạn ngạch như vậy, các nhà hoạch định chính sách đều phải tính đến việc giải quyết mâu thuẫn giữa một bên là lợi ích kinh tế và một bên là bảo hộ văn hoá nội địa. Bởi không ai có thể phủ nhận một điều chắc chắn là do được xem nhiều phim Mỹ, đến một thời điểm nào đó khán giả nội sẽ có thói quen xem phim Mỹ, như các thói quen khác trong hưởng thụ các sản phẩm văn hoá nghệ thuật, và sẽ tìm đến với phim Mỹ như một nhu cầu hưởng thụ văn hoá. Ở một bình diện khác, đến một lúc nào đó, cũng do thói quen đó, điện ảnh Việt sẽ rất khó khăn trong việc giành lại vị trí cần có trong chính khán giả Việt.
Lúc đó, hệ luỵ thế nào về mặt văn hoá là điều có thể đoán định, bởi không đơn thuần như một nhà kinh doanh điện tư nhân bao biện “chỉ cần không chiếu các phim bạo lực, kích dâm hoặc sai phạm về chính trị (thực ra cơ quan kiểm duyệt cũng không bao giờ cho nhập các phim có nội dung như thế) là được; còn phim cứ hấp dẫn, ăn khách là chúng tôi cho nhập…
Vì vậy, lợi nhuận thu được của các cụm rạp từ các bộ phim ngoại ăn khách nhập về chỉ là lợi ích trước mắt, còn những bất lợi lớn hơn về văn hoá như đề cập ở trên mới chính là vấn đề lâu dài. Cho nên, vấn đề đặt ra không chỉ là việc các nhà kinh doanh điện ảnh cần chấp hành đúng yêu cầu đặt ra của Luật Điện ảnh, đặc biệt là cân nhắc giữa lợi ích trước mắt và lợi ích toàn cục, từ đó để không chỉ có sự điều chỉnh nhất định trong nhập phim ngoại, mà còn là sự chọn lựa về văn hoá.
