Bến phà Bãi Cháy nối đôi bờ Bãi Cháy - Hòn Gai là một trong số ít những địa danh, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của thị xã Hòn Gai nay là TP Hạ Long nói riêng, tỉnh Quảng Ninh nói chung.
Theo tư liệu lịch sử ngày 12-3-1883, tàu chiến của hải quân Pháp tiến vào vụng Cửa Lục, chúng đưa quân đóng đồn trên đỉnh đồi Bãi Cháy, mở đầu cho 72 năm chiếm đóng và khai thác than ở Vùng mỏ Quảng Ninh. Bến phà Bãi Cháy ra đời cũng căn bản từ ngày ấy. Trong những năm dưới thời thuộc Pháp, bến phà Bãi Cháy đã chứng kiến bao sự kiện lịch sử mà tiêu biểu là Cách mạng Tháng Tám năm 1945: Nhân dân Khu mỏ đã tưng bừng đổ ra đường chào mừng quân cách mạng, khu vực bến phà Bãi Cháy trên bến, dưới thuyền nhuộm đỏ màu cờ đỏ sao vàng chào đón quân cách mạng. Ngày 25-4-1955, hình ảnh tên lính Pháp cuối cùng rút xuống tàu ở bến phà Bãi Cháy (phía Hòn Gai), được nhiều tư liệu lịch sử miêu tả như là dấu chấm hết của 72 năm thực dân Pháp chiếm đóng và khai thác các mỏ than Quảng Ninh. Từ đây, lịch sử của Quảng Ninh mở sang một trang mới.
Tuy nhiên, một trong những dấu mốc lịch sử được biết tới nhiều nhất của bến phà Bãi Cháy là giai đoạn Quảng Ninh chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ (1964-1972). Do tính chất yếu lược của điểm giao thông này nên ngay trong trận mở đầu gây chiến tranh phá hoại ra miền Bắc (5-8-1964), bến phà Bãi Cháy đã là một trong những mục tiêu đánh phá của máy bay Mỹ. Trong trận đánh này, mặc dù bị đánh bất ngờ nhưng thuyền trưởng, thuyền viên đã bình tĩnh bám vị trí, đưa phà qua sông an toàn. Tư liệu lịch sử của bến phà Bãi Cháy còn ghi: Trong suốt thời kỳ chiến tranh phá hoại, máy bay Mỹ đã đánh trực tiếp vào bến phà Bãi Cháy trên 70 trận với 534 quả bom các loại và hàng ngàn quả rốc-két. Trong đó có 6 trận với 56 quả bom và hàng trăm quả rốc-két đã ném xuống khi phà đang vận chuyển người và xe qua sông.
Thực hiện khẩu hiệu “Địch đánh ta cứ đi”, cán bộ, chiến sĩ tự vệ và công nhân bến phà Bãi Cháy đã dũng cảm, mưu trí, sáng tạo, bình tĩnh lái phà tránh bom đạn địch để đưa phà cập bến an toàn. Trong chiến đấu đã xuất hiện nhiều tấm gương gan dạ, anh dũng. Điển hình là trận ngày 12-7-1972 khi phà đang rời bến được 1/3 quãng sông thì có 4 máy bay Mỹ lao đến ném bom. Thuyền trưởng Trần Minh Chúc cùng các thuyền viên đã bình tĩnh lái phà tiến, lùi tránh bom đảm bảo an toàn cho hành khách và phương tiện. Ngày 7-9-1972, khi chuyến phà đang vận chuyển 3 ô tô và gần 100 hành khách từ Hòn Gai sang Bãi Cháy thì máy bay Mỹ xuất hiện, ném bom đánh phá. Thuyền trưởng Vũ Đức Hiệp và các thuyền viên đã bình tĩnh lái phà tránh bom, đưa phà cập bến an toàn. Tuy nhiên, ít phút sau, máy bay Mỹ quay lại đánh phá vào khu vực bến lần thứ hai, khiến anh và 4 thuyền viên hy sinh. Không quản khó khăn, chiến tranh ác liệt, cán bộ, nhân viên bến phà Bãi Cháy đã nỗ lực vừa đảm bảo giao thông, vừa chiến đấu, phối hợp với bộ đội chủ lực đánh tổng cộng 30 trận, bắn rơi 1 máy bay Mỹ và bắn bị thương 1 chiếc khác. Ngoài nhiệm vụ đảm bảo giao thông thông suốt, cán bộ, nhân viên bến phà Bãi Cháy còn điều khiển hàng chục chuyến phà chở vũ khí, khí tài ra các tuyến đảo Đông Bắc, phục vụ kịp thời cho chiến đấu và đời sống của các chiến sĩ trên đảo, đóng góp tích cực vào chiến thắng chung của quân và dân Quảng Ninh trong thời kỳ chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ.
Chiến tranh kết thúc, đất nước từng bước đổi mới, mở cửa và hội nhập. Quảng Ninh trở thành một trong các vùng kinh tế trọng điểm của cả nước. Bến phà Bãi Cháy tiếp tục là điểm nối giao thông huyết mạch trên đường 18A, góp phần quan trọng vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh nói riêng, cả nước nói chung. Mỗi năm trung bình có tới hàng chục triệu lượt người và xe qua lại bến phà Bãi Cháy được đảm bảo an toàn. Sứ mệnh lịch sử ấy của bến phà Bãi Cháy chỉ kết thúc kể từ ngày 2-12-2006, ngày cây cầu Bãi Cháy khánh thành, đi vào hoạt động. Với những chiến công và thành tích lập nên, tập thể cán bộ, công nhân viên chức, lực lượng tự vệ của bến phà Bãi Cháy đã được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động hai lần vào các năm 1985 và 1996, danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân vào năm 2000 cùng nhiều huân, huy chương bằng khen các loại của các bộ, ngành trung ương và của tỉnh - một thành tích hiếm có cơ quan, đơn vị nào của Quảng Ninh có được.
Xét vai trò, ý nghĩa lịch sử của nó, thiết nghĩ bến phà Bãi Cháy rất xứng đáng được ngành Văn hoá - Thông tin lập hồ sơ xếp hạng di tích lịch sử, dựng bia ghi dấu để giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Mặt khác, nếu được xếp hạng di tích lịch sử, địa danh này sẽ là sự bổ sung rất có ý nghĩa cho di tích lịch sử đồi Đặng Bá Hát và tô đẹp thêm cho cây cầu Bãi Cháy nói riêng, di sản Vịnh Hạ Long nói chung.
