Trong 3 khu kinh tế cửa khẩu (KTCK) trên địa bàn tỉnh, kim ngạch XNK và số thu ngân sách từ các hoạt động này ở khu KT CK Móng Cái chiếm tỷ lệ rất cao và tăng trưởng nhanh: Năm 2004 kim ngạch XNK qua đây đạt 627 triệu USD, số thu ngân sách 889 tỷ đồng, năm 2008 tăng lên trên 2,39 tỷ USD và trên 1.362 tỷ đồng. So với các khu KTCK Bắc Phong Sinh (Hải Hà) và Hoành Mô - Đồng Văn (Bình Liêu), khu KTCK Móng Cái tuy được đầu tư nhiều hơn, nhưng nhìn chung vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của hoạt động XNK trên địa bàn.
Xuất nhập khẩu hàng hoá tại điểm thông quan Lục Lầm (Khu KTCK Móng Cái).
Trước đây, theo Quyết định 53/2001/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, các khu KTCK có số thu dưới 50 triệu đồng được giữ lại toàn bộ, nếu thu vượt sẽ được trích lại một nửa số vượt thu để đầu tư hạ tầng, nhưng từ khi Luật Ngân sách nhà nước năm 2002 có hiệu lực (từ 2004) thì cơ chế này không còn nữa. Vì thế, hàng loạt dự án công trình được phê duyệt trước đây ở khu KTCK Móng Cái đã bị đắp chiếu, không triển khai thi công được hoặc thi công cầm chừng do thiếu vốn. Số kinh phí hằng năm ngân sách trung ương bổ sung cho các địa phương đầu tư vào các khu KTCK không theo một cơ chế nhất quán, luôn chiếm tỷ lệ rất nhỏ so với số thu được từ hoạt động XNK trên địa bàn. Cụ thể là: Năm 2004, khu KTCK Móng Cái chỉ được cấp 23,4 tỷ đồng, chiếm 14,4% số thu được cho ngân sách; các năm sau này, số thu từ hoạt động xuất nhập khẩu tăng lên rất nhiều, nhưng tỷ lệ đầu tư từ ngân sách trung ương mỗi năm một giảm đi: năm 2005 còn 5,2%, năm 2006 còn 1,7%, năm 2007 còn 0,77%, năm 2008 được 1,26% và năm 2009 được 3,2%. Bình quân mức hỗ trợ từ ngân sách trung ương cho khu KTCK Móng Cái mỗi năm chỉ đạt 4,4%, quá thấp so với số thu thuế XNK từ khu KTCK này. Vì thế, khu KTCK Móng Cái và các khu KTCK khác trong tỉnh luôn trong tình trạng thiếu nguồn để đầu tư cải tạo, nâng cấp cơ sở hạ tầng ở cửa khẩu.
Trong chuyến làm việc với tỉnh Quảng Ninh tại TP Móng Cái của Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải mới đây, vấn đề này một lần nữa được bàn luận nhiều. Lãnh đạo Bộ Công thương cho rằng để giải quyết được vấn đề này, hoặc là phải đề nghị sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước, việc này vừa khó vừa phức tạp; hoặc là cần có cơ chế điều hành ngân sách linh hoạt của Chính phủ. Phó Thủ tướng và các bộ, ngành đều đã nhận ra bất cập này và ủng hộ đề xuất tăng tỷ lệ phần trích lại từ nguồn thu thuế XNK của lãnh đạo TP Móng Cái và tỉnh Quảng Ninh. Thế nhưng để tranh thủ được sự ủng hộ, đầu tư của Chính phủ, TP Móng Cái và tỉnh cần tích cực trong việc tham mưu, đề xuất, lập và trình các dự án theo chương trình mục tiêu để Chính phủ có cơ sở quyết định đầu tư.
Cùng với đó, từ thực trạng chưa có quy hoạch tổng thể, nên chính quyền địa phương cần chủ động trong việc lập quy hoạch chung hệ thống các cửa khẩu, điểm thông quan, khu chuyển tải trên địa bàn làm cơ sở cho việc đầu tư thúc đẩy hoạt động XNK. Tại khu KTCK Móng Cái hiện có cửa khẩu Bắc Luân, cửa khẩu Ka Long, điểm thông quan Lục Lầm và khu chuyển tải Vạn Gia. Cửa khẩu Bắc Luân được mở theo Hiệp định tạm thời năm 1991 giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Trung Quốc, cho người mang hộ chiếu có thị thực xuất nhập cảnh và những người mang giấy thông hành xuất nhập cảnh vùng biên giới của hai bên, phục vụ hoạt động XNK chính ngạch theo thông lệ quốc tế. Cửa khẩu Ka Long phục vụ nhu cầu thông quan hàng hoá rất lớn bằng đường sông giữa hai bên. Đến nay, tại Bắc Luân và Ka Long đã có đủ các lực lượng chức năng gồm: Hải quan, biên phòng, kiểm dịch làm việc. Điểm thông quan Lục Lầm tuy mới được thành lập năm 2005 nhưng đến nay đã trở thành nơi có lượng hàng hoá trao đổi biên mậu rất lớn. Khu chuyển tải Vạn Gia tuy không có cầu cảng, bến bãi, kho hàng, nhưng lại là tuyến quan trọng phục vụ nhu cầu xuất nhập khẩu giữa nước ta và Trung Quốc. Từ trước tới nay, các cửa khẩu, điểm thông quan, khu chuyển tải nói trên ở TP Móng Cái hoàn toàn được lập quy hoạch do nhu cầu thực tế, xây dựng một cách độc lập, riêng lẻ, chưa có sự liên kết. Do chưa có quy hoạch chung nên cơ sở hạ tầng thương mại ở khu KTCK Móng Cái phát triển còn mang tính tự phát, các kho bãi chủ yếu nằm xen kẽ trong khu dân cư và đa phần là có quy mô nhỏ. Đường dẫn ra các cửa khẩu, điểm xuất hàng, vốn đã nhỏ lại đang bị xuống cấp, nên thường xuyên quá tải.
Được biết hiện nay, theo chủ trương của Chính phủ, tỉnh đang giao cho ngành chức năng xây dựng đề án khu hợp tác song phương giữa nước ta và Trung Quốc tại khu KTCK này; cầu Bắc Luân II cũng sắp sửa được thi công. Vì thế, ngay từ giờ chính quyền địa phương và cơ quan chức năng cần tiến hành lập quy hoạch tổng thể cho khu KTCK này và các khu khác trên địa bàn tỉnh. Khi có quy hoạch tổng thể thì việc đầu tư cho các khu KTCK sẽ tập trung hiệu quả hơn.
