Ngày 19-12-2007, nhân cuộc họp của Hội đồng nghệ thuật thẩm định mẫu phác thảo 10 pho tượng Thập điện Diêm vương và 8 pho Bát bộ Kim cương của chùa Long Tiên (TP Hạ Long), Giáo sư, tiến sĩ Trần Lâm Biền - một chuyên gia nghiên cứu mỹ thuật dân gian của Cục Di sản Văn hoá (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) đã có ý kiến khá nhiều về bố cục kiến trúc, cách bài trí tượng pháp tại chùa Long Tiên, di tích văn hoá - danh thắng cấp quốc gia vừa được trùng tu, tôn tạo lại.
Một số pho tượng cổ bằng đất sét có niên đại thời Mạc (thế kỷ XVI - XVII) còn tương đối nguyên vẹn tại chùa Nhuệ Hổ (Đông Triều).
Trong những năm qua, với hàng chục tỷ đồng từ ngân sách Nhà nước và sự đóng góp của các doanh nghiệp, tổ chức, đoàn thể, nhân dân đã có rất nhiều các di tích trên địa bàn tỉnh được trùng tu, tôn tạo lại. Tiêu biểu như chùa Quỳnh Lâm, đền An Sinh (Đông Triều), đền Trần Hưng Đạo - miếu Vua Bà, đình Lưu Khê, nhà thờ của các dòng họ ở Hà Nam (Yên Hưng), chùa Lôi Âm, đền Trần Quốc Nghiễn, chùa Long Tiên (TP Hạ Long), hệ thống chùa, tháp Yên Tử (Uông Bí) v.v. Cùng với các công trình kiến trúc chính, hệ thống sân vườn, cây cảnh, đường đi, tường bao quanh các di tích cũng được tôn tạo, làm cho cảnh quan di tích khang trang, sạch đẹp hơn. Kết quả này không chỉ giúp cho việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các di sản văn hoá mà còn đáp ứng lòng mong mỏi, nhu cầu tín ngưỡng của rất nhiều Phật tử và du khách thập phương. Đồng thời, góp phần đáng kể thu hút khách du lịch đến với Quảng Ninh.
Tuy nhiên, bên cạnh đó, một điều đáng quan tâm là rất nhiều di tích trong quá trình trùng tu, tôn tạo đã không đảm bảo được các yếu tố nguyên gốc của nó. Như chùa Nhuệ Hổ (Đông Triều), một trong hai ngôi chùa ở Quảng Ninh còn giữ được những pho tượng đất sét từ thời Mạc (thế kỷ XVI-XVII). Những năm trước đây, do thời gian, thiên nhiên tác động nên một số pho tượng đã bị gãy, vỡ. Thấy vậy, những người có trách nhiệm ở địa phương đã tự ý đắp các chi tiết và tô tượng bằng sơn… chống rỉ thay vì sơn son thếp vàng như ban đầu, khiến cho khuôn mặt những pho tượng này nửa giống người Việt Nam, nửa giống... Tây. Nhiều di tích lấy gạch hoa Trung Quốc để ốp lát các bệ thờ, hay sơn cột “giả vân đá” như chùa Long Tiên, như lời giáo sư Trần Lâm Biền là “không phải kiến trúc truyền thống của Phật giáo Việt Nam”. Đáng chú ý là tình trạng bày không đúng vị trí hệ thống các tượng diễn ra khá phổ biến tại các đình, chùa. Tại đình Quan Lạn (Vân Đồn), theo nội dung của 21 bản sắc phong của đình còn lưu lại thì thành hoàng của làng là các vị thiền sư Dương Không Lộ và Giác Hải, Tứ vị Thánh nương. Còn Trần Khánh Dư là được thờ ở nghè riêng. Tuy nhiên, mấy năm trước, người ta đã rước tượng Trần Khánh Dư vào thờ ở vị trí thành hoàng trong đình, khiến nhiều người dễ lầm lẫn ông là thành hoàng của làng. Hay như ở chùa Long Tiên đang thờ một pho tượng Thích Ca sơ sinh mà tại cuộc họp trên Giáo sư Trần Lâm Biền đã nhắc đến. Theo quy chuẩn, pho tượng này là tượng Thích Ca thuở nhỏ, mình đóng khố, tay trái chỉ lên trời, tay phải chỉ xuống đất. Tuy nhiên, pho tượng này thì không những tư thế tay đảo ngược lại, tượng còn mặc áo cà sa (?), và giữa ngực còn có dấu thập ngoặc giống như biểu tượng của phát-xít Đức…
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên. Theo quy định, mỗi di tích khi trùng tu, tôn tạo đều có hồ sơ khoa học và được cấp có thẩm quyền phê duyệt nhưng trên thực tế, khi bắt tay vào thi công, các chủ đầu tư, chính quyền các địa phương, ban quản lý các di tích thường ít hỏi ý kiến các nhà chuyên môn, dẫn đến không đảm bảo được tối đa tính nguyên gốc của di tích. Thậm chí những sai sót này xảy ra ngay cả với các di tích đã xếp hạng cấp quốc gia, cấp tỉnh như chùa Long Tiên là một ví dụ. Mặt khác, đội ngũ cán bộ văn hoá có chuyên môn nghiệp vụ từ tỉnh đến huyện, xã vừa thiếu lại vừa yếu; công tác quản lý các di tích của các địa phương còn có hạn chế v.v là những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên.
Để bảo tồn, tôn tạo và phát huy hiệu quả giá trị các di tích (kể cả di tích lịch sử, văn hoá, danh lam thắng cảnh), thiết nghĩ những tồn tại trên cần được các cơ quan chức năng, chính quyền các địa phương quan tâm, khắc phục bằng cách mỗi di tích khi trùng tu, tôn tạo cần tham khảo, lấy ý kiến của các nhà chuyên môn. Tôn tạo, làm cho các tích khang trang hơn, đẹp hơn là điều cần thiết nhưng làm đúng mới là điều quan trọng nhất.
