Yên Lập là hồ thuỷ lợi lớn có tầm quan trọng chiến lược lâu dài về kinh tế, xã hội ở tỉnh ta. Với dung tích 120 triệu m3 nước, hồ Yên Lập cung cấp thường xuyên cho trên 10.000 ha đất canh tác, ngoài ra nguồn nước còn đáp ứng thoả mãn nhu cầu nước sinh hoạt, nước công nghiệp cho TP Hạ Long và huyện Yên Hưng.
Hơn 30 năm qua, hồ Yên Lập như một điểm nhấn về môi sinh, làm thay đổi một vùng sinh thái rộng lớn theo xu hướng phát triển bền vững. Nhờ đập nước chặn dòng, nguồn sinh thuỷ đã được điều tiết hữu hiệu theo chu kỳ tuần hoàn đa dạng sinh học. Cây xanh soi tận mép nước. Đất đai, lao động được kết gắn tạo ra nguồn lực to lớn trên phạm vi xã hội. Nhưng sự bền vững hiện nay của hồ Yên Lập chưa thực sự ổn định với lượng nước và chất lượng nguồn nước ngày càng suy giảm. Các yếu tố khách quan do chặt phá rừng đầu nguồn, nạn khai thác than trái phép, cùng với sự đổ thải đa tạp của người sử dụng nguồn nước đang làm gia tăng sự ô nhiễm nơi đây.
Chợ Minh Thành (Yên Hưng) nằm sát kênh chính hồ Yên Lập gây ô nhiễm nguồn nước cấp cho 8 xã đảo Hà Nam.
Nhất là từ tháng 6-2007 trở lại đây các vi phạm có chiều hướng gia tăng với tính chất và mức độ nghiêm trọng: Nạn khai thác than trái phép vẫn tái diễn và dường như rất khó kiểm soát. Các ngành chức năng và thành phố Hạ Long đã nhiều lần chặn đứng các vụ việc xâm hại, nhưng không đủ sức thường trực ngày đêm canh giữ. Vào thời điểm này, khi các đoàn kiểm tra rời khỏi rừng, hàng chục lò than lại cởi bỏ ‘’tấm áo khoác ngoài’’, tiếp tục khai thác mỗi ngày hàng trăm tấn than đưa ra cửa sông Việt Hưng tiêu thụ. Nguồn lợi trái phép đã mở lối đi riêng, tránh các điểm gác cửa rừng, các lò than lại tiếp tục mọc ra với sự liên kết tập thể, có tổ chức kèm theo các hoạt động quá khích đã cản trở chống đối người thi hành công vụ. Lực lượng kiểm lâm khi kiểm tra và xử lý ngăn chặn việc đốt phá rừng, mở rộng đất trồng dứa của người dân Minh Thành đã bị hành hung, đe doạ xử lý theo ‘’kiểu luật rừng’’.
Vậy là việc đào bới, khai thác trái phép nguồn than lộ vỉa và kể cả than hầm lò của các doanh nghiệp được cấp phép ở vùng thượng nguồn đập Yên Lập là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm chất lượng nguồn nước. Vào thời điểm này quan sát tại vùng cấp nước, màu vàng đen của đất và than đang làm ô nhiễm rõ rệt nguồn sinh thuỷ, làm tăng độ đục, tăng các tạp chất huyền phù lơ lửng trong nước. Đi dọc theo tuyến mương chính dài trên 28 km và kênh cấp I dài trên 112 km ở huyện Yên Hưng, sự ô nhiễm càng gia tăng. Bằng sự ‘’lấy nước làm sạch’’, dân cư dọc theo tuyến mương cứ tự nhiên giặt rũ, xả thải chất bẩn xuống dòng nước. Tại xã Minh Thành, toàn bộ khu chợ tạm đều đặt trên bờ mương dẫn nước. Hàng ngày các chất thải của chợ, rau củ, hải sản ươn thối hoà nhập thành dòng nước đen quánh đổ xuống lòng mương. Nhiều hộ sinh hoạt trong các ki ốt không có chỗ vệ sinh đã sử dụng bô nhựa đưa chất thải xuống mương nước... Sơ bộ kiểm đếm trên toàn tuyến mương có hàng chục điểm phát thải trực tiếp làm cho ô nhiễm môi trường nước ngày một gia tăng... Và không ai khác, người dân ở cuối nguồn vùng Hà Nam (Yên Hưng) phải gánh chịu.
Do tầm hiểu biết, ý thức của một bộ phận nhân dân còn hạn chế, công tác quản lý nguồn nước của các cấp chính quyền, các ngành chức năng chưa có cơ chế quản lý rõ ràng. Mặt khác việc đầu tư cho công tác bảo vệ và quản lý chưa tương xứng với những thành quả mang tính chiến lược do hồ Yên Lập mang lại, nên “sự xuống cấp” về trữ lượng và chất lượng nguồn nước đang phá vỡ sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.
Để giữ cho môi trường nước hồ Yên Lập trở lại tác động tích cực đến môi trường kinh tế - xã hội, trong thời gian tới cần một giải pháp tổng hợp nhằm ngăn ngừa, kiểm soát và phục hồi môi trường. Đây là một chương trình thu hút nhiều nguồn lực và phải phát huy nhiều sức mạnh tổng hợp cho công tác bảo vệ môi trường mới giải quyết được. Thực tế việc cải tạo kênh mương đã bị ô nhiễm ở các thành phố lớn cần trung bình không dưới 1 triệu USD cho việc cải tạo lần đầu 1 km kênh. Như vậy, với toàn bộ hệ thống đập Yên Lập cần phải có khoảng 30 triệu USD. Trước mắt, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt dự án cải tạo bước 1 cho hệ thống đập và kênh mương Yên Lập với giá trị đầu tư trên 234 tỷ đồng. Đây là bước đột phá nhằm tạo nguồn lực hợp lý cho bảo vệ môi trường. Nhưng ngoài việc đầu tư kinh phí thoả đáng, cần coi trọng việc xây dựng và kiện toàn bộ máy quản lý môi trường ở các cấp, nhất là cấp địa phương. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các đoàn thể như: Thanh niên, Phụ nữ, Cựu chiến binh tham gia quản lý, tổ chức thực hiện và giám sát việc bảo vệ môi trường. Đặc biệt, những năm gần đây xu hướng ‘’xã hội hoá’’ các hoạt động bảo vệ môi trường ở các đô thị, thành phố, khu dân cư đang mang lại nhiều giá trị về kinh tế, xã hội và nhân văn. Đây là giải pháp có tính đổi mới, tích cực được đại đa số nhân dân đồng tình ủng hộ.
Để đưa công tác quản lý hoạt động thiết thực, hiệu quả, công việc trước mắt là phải tập trung mọi nỗ lực để ngăn ngừa tình trạng xuống cấp ô nhiễm môi trường. Nên chăng hàng năm, tỉnh cần dành một khoản vốn từ 5-8% trích từ nguồn vốn bảo vệ môi trường của Tập đoàn Công nghiệp Than và Khoáng sản Việt Nam để phục hồi và quản lý môi trường hệ thống hồ Yên Lập theo phương thức đấu thầu quản lý. Đây là giải pháp thực thi, khuyến khích các doanh nghiệp, mọi thành phần kinh tế tham gia, cần được xem xét cho áp dụng thực hiện.
