Trong tiếng Việt, viết và nói tỉnh lược theo quy tắc, có chọn lọc thì rất dễ nghe, dễ cảm. Ví dụ các trường hợp sau đây:
- hải-lục-không quân: Hải quân, lục quân (bộ binh), không quân.
- thiếu nhi: Thiếu niên và nhi đồng.
- sĩ-nông-công-thương: Trí thức, nông dân, công nhân, thương gia.
- công-nông: Công nhân và nông dân.
- nam-phụ-lão-ấu: Nam giới, nữ giới, người già, nhi đồng.
- sử-địa, văn-sử, lý-hoá, hoá-sinh, toán-lý...
v.v...
Thời gian gần đây, nhiều kênh thông tin, tại nhiều cuộc họp và cả văn bản hành chính, một số người tuỳ tiện nói kiệm lời, viết tắt cẩu thả, không chịu tra cứu để hiểu nghĩa của từng từ..., gây phản cảm, khó nghe. Ví dụ:
- thanh-thiếu niên: Thanh niên và thiếu niên.
- chi-đảng bộ: Huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (nói chung là đơn vị hành chính cấp huyện).
- tâm sinh lý: Tâm lý và sinh lý.
- phối, kết hợp: Phối hợp và kết hợp.
- thanh, quyết toán: Thanh toán và quyết toán.
v.v...
Thử tra cứu từ điển và các sách vở khác để tìm hiểu các từ được ví dụ trên xem sao? Theo tôi, nói và viết như trên là thiểu học (cách dùng từ của cụ Phan Bội Châu). Vì:
- Thanh niên và thiếu niên ở hai độ tuổi hoàn toàn khác biệt cả về tuổi tác, tâm lý, sinh lý, trách nhiệm của con người trước pháp luật.
- Điều lệ của Đảng Cộng sản Việt Nam đã có cụm từ các tổ chức cơ sở Đảng thì cớ gì viết và nói chi - đảng bộ cho rắc rối?
- Thị là thị xã, nhưng nói như vậy dễ gây sự hiểu lầm; bởi lẽ, trong tổ chức hành chính còn có thị trấn (đơn vị hành chính cấp xã).
- Y sĩ và bác sĩ đều là những người làm nhiệm vụ khám và chữa bệnh, nhưng họ có trình độ học vấn khác nhau, chức trách khác nhau. Trong tiếng Việt, có từ thầy thuốc chỉ chung cho những người hành nghề y tế, sao không dùng (?).
- Tâm lý thuộc về sự nhận thức, tình cảm, ý chí...; sinh lý thuộc về chức năng hay cơ thể sinh học (rất tiếc bộ Đại từ điển tiếng Việt do Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng với Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hoá Việt Nam biên soạn, NXB Văn hoá - Thông tin ấn hành năm 1999 không có mục từ sinh lý (?)). Nên tâm sinh lý không có ý nghĩa gì cả.
- Phối hợp có nghĩa cùng nhau góp sức, cùng hành động ăn khớp để hỗ trợ nhau; kết hợp chỉ sự gắn chặt với nhau (ví dụ: Học kết hợp với hành, việc công kết hợp với việc riêng). Phối hợp và kết hợp không phải là từ cùng loại.
- Thanh toán được hiểu theo nhiều nghĩa tuỳ theo văn cảnh, có thể là tính toán, trả tiền, có thể giải cho xong công việc gì đó, có thể diệt trừ lẫn nhau (thanh toán lẫn nhau); quyết toán chỉ có nghĩa là tổng kết việc thu chi kinh phí, ngân sách của cơ quan, tổ chức.
Trên trang giấy viết được công bố trước đại chúng, văn bản hành chính có hiệu lực để thi hành hoặc lời phát biểu để có người nghe mà viết và nói như vậy cũng chẳng tiết kiệm được bao nhiêu giấy mực và thời gian. Mong rằng, mỗi công dân phải có ý thức không được làm nghèo tiếng nước nhà!
