Nhiều mâu thuẫn, tranh chấp được giải quyết ngay từ cơ sở đã cho thấy hiệu quả của hoạt động hòa giải trong đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới từ thực tiễn, nhất là trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy, đẩy mạnh chuyển đổi số và xuất hiện nhiều quan hệ xã hội mới, công tác hòa giải ở cơ sở cần tiếp tục được hoàn thiện về cơ sở pháp lý.
Cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, các quan hệ dân sự, kinh tế và xã hội ngày càng đa dạng, kéo theo sự gia tăng về số lượng, cũng như tính chất phức tạp của các mâu thuẫn, tranh chấp phát sinh trong cộng đồng dân cư của Quảng Ninh. Không ít vụ việc liên quan đến chuyển đổi mục đích sử dụng đất, GPMB, môi trường, hôn nhân gia đình, hay các quan hệ dân sự phát sinh trong đời sống thường nhật nếu không được xử lý kịp thời có thể trở thành điểm nóng, ảnh hưởng đến ANTT ở cơ sở.
Phát huy vai trò của những người tham gia giải quyết tranh chấp gần dân, sát dân, những năm qua các tổ hòa giải trên địa bàn tỉnh đã trở thành cầu nối quan trọng trong việc tháo gỡ mâu thuẫn ngay từ khi mới phát sinh. Hiện toàn tỉnh có 1.415 tổ hòa giải, với 9.264 hòa giải viên.
Trong giai đoạn 2014-2025, các tổ hòa giải đã tiếp nhận 20.743 vụ việc, hòa giải thành 18.160 vụ việc, đạt tỷ lệ 81,1%. Điều này không chỉ phản ánh hiệu quả hoạt động của mạng lưới hòa giải ở cơ sở mà còn cho thấy vai trò ngày càng quan trọng trong công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp. Thông qua hòa giải, nhiều mâu thuẫn được giải quyết trên tinh thần thấu tình, đạt lý; quyền và lợi ích hợp pháp của các bên được bảo đảm; đồng thời giữ gìn tình làng nghĩa xóm, củng cố sự đồng thuận trong cộng đồng dân cư.
Bên cạnh việc giải quyết các mâu thuẫn, công tác hòa giải ở cơ sở còn là kênh phổ biến, giáo dục pháp luật trực tiếp và hiệu quả. Trong quá trình hòa giải, người dân được giải thích, hướng dẫn các quy định của pháp luật liên quan đến vụ việc, từ đó nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và hạn chế nguy cơ phát sinh vi phạm.
Tuy nhiên, sau hơn 12 năm triển khai thi hành, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 cũng bộc lộ những hạn chế nhất định. Nhiều quy định được xây dựng trong bối cảnh trước đây nay không còn phù hợp với yêu cầu thực tiễn, nhất là khi cả nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số, sắp xếp tổ chức bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật.
Đây cũng là lý do Bộ Tư pháp đang xây dựng dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026. Theo dự thảo hiện nay, nhiều nội dung mới được đề xuất như bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên trong một số trường hợp đặc thù; hoàn thiện quy định về quyền, nghĩa vụ của hòa giải viên; làm rõ vai trò của người được mời tham gia hòa giải; quy định về công nhận kết quả hòa giải thành; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong công tác hòa giải; đồng thời phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong hoạt động hòa giải ở cơ sở.
Từ thực tiễn triển khai tại địa phương, Quảng Ninh đã tham gia nhiều ý kiến nhằm hoàn thiện dự thảo luật theo hướng khả thi, phù hợp với yêu cầu thực tế. Phó Giám đốc Sở Tư pháp Nguyễn Chính Nghĩa cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải ở cơ sở, trong đó quan tâm xây dựng cơ sở dữ liệu về hòa giải; số hóa hồ sơ, sổ theo dõi vụ việc; hỗ trợ kỹ năng số cho hòa giải viên và bảo đảm các điều kiện về an toàn thông tin, kinh phí triển khai. Đây là những nội dung cần thiết để hoạt động hòa giải từng bước thích ứng với tiến trình chuyển đổi số quốc gia.
Cùng với đó, Quảng Ninh cũng đề nghị nghiên cứu các quy định phù hợp với đặc thù vùng đồng bào DTTS, miền núi, biên giới. Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 1,3 triệu dân, trong đó đồng bào DTTS chiếm 12,31% dân số. Thực tiễn cho thấy, phong tục, tập quán, tiếng nói và yếu tố văn hóa có tác động lớn đến hiệu quả hòa giải, vì vậy cần có cơ chế hỗ trợ về ngôn ngữ, phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng.
Một nội dung khác cũng được quan tâm là cơ chế hỗ trợ đối với hòa giải viên và nâng cao hiệu quả hòa giải các tranh chấp đất đai. Đây là nhóm vụ việc phát sinh nhiều, tính chất phức tạp và tiềm ẩn nguy cơ khiếu kiện kéo dài nếu không được giải quyết kịp thời ngay từ cơ sở.
Việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở là bước đi cần thiết nhằm tạo dựng hành lang pháp lý đồng bộ, phù hợp với thực tiễn, để công tác hòa giải tiếp tục phát huy hiệu quả trong giai đoạn phát triển mới.
