Một dự luật dự kiến được Quốc hội Nhật Bản thông qua vào ngày 17/7 tiếp tục duy trì nguyên tắc chỉ nam giới mới được quyền kế vị ngai vàng, làm dấy lên tranh cãi về tương lai của Hoàng gia trong bối cảnh số lượng thành viên ngày càng ít và già hóa nhanh chóng.
Công chúa Aiko, 24 tuổi, con gái của Nhật hoàng Naruhito, rất được công chúng yêu mến và nhiều người Nhật mong muốn bà trở thành người kế vị. Tuy nhiên, theo luật hiện hành, Aiko không đủ điều kiện kế vị chỉ vì là nữ giới.
Theo quy định hiện nay, ngai vàng sau Nhật hoàng Naruhito sẽ được truyền cho em trai ông là Thái tử Akishino, tiếp đến là con trai của Thái tử - Hoàng tử Hisahito, 19 tuổi. Người đứng thứ ba trong danh sách kế vị là Hoàng thân Hitachi, chú của Nhật hoàng, hiện đã 90 tuổi.
Hiện chỉ có 5 trong số 16 thành viên trưởng thành của Hoàng gia là nam giới và không có thành viên nào là trẻ em. Theo Thủ tướng Sanae Takaichi cùng nhiều chính trị gia bảo thủ, việc duy trì dòng dõi nam giới là nền tảng bảo đảm tính chính danh của Nhật hoàng.
Theo Luật Hoàng gia Nhật Bản, mẹ của Nhật hoàng có thể là người ngoài Hoàng gia như trường hợp của Nhật hoàng Naruhito, nhưng chỉ những bé trai sinh ra từ người cha mang huyết thống Hoàng gia mới có quyền kế vị.
Dự luật nhằm củng cố chế độ kế vị theo dòng nam
Dự luật sửa đổi Luật Hoàng gia cho phép nhận làm con nuôi các hậu duệ nam giới của các nhánh Hoàng tộc xa để trở lại Hoàng gia, qua đó duy trì dòng dõi kế vị trong tương lai.
Bên cạnh đó, dự luật cũng cho phép các công chúa vẫn giữ địa vị Hoàng gia sau khi kết hôn với thường dân, thay vì phải từ bỏ thân phận Hoàng tộc như quy định hiện hành.
Ông Hideya Kawanishi, chuyên gia nghiên cứu chế độ quân chủ tại Đại học Nagoya, cho rằng đây là động thái nhằm bảo vệ chế độ kế vị theo dòng nam và ngăn khả năng xuất hiện nữ quân vương.
Tranh cãi về bình đẳng giới
Trong lịch sử Nhật Bản từng có 8 nữ Nhật hoàng, người gần đây nhất là Nữ hoàng Gosakuramachi, trị vì từ năm 1762 đến 1770. Tuy nhiên, nguyên tắc kế vị chỉ dành cho nam giới chính thức được quy định trong Luật Hoàng gia năm 1890, trong bối cảnh xã hội Nhật Bản đề cao chế độ phụ hệ. Quy định này về cơ bản được giữ nguyên trong Luật Hoàng gia năm 1947 và vẫn còn hiệu lực đến nay.
Đề xuất mới đã vấp phải sự phản đối của một bộ phận người dân và giới học giả, những người cho rằng quy định này loại bỏ hoàn toàn khả năng Công chúa Aiko kế vị và tiếp tục duy trì sự bất bình đẳng giới trong Hoàng gia.
Nhà nghiên cứu nữ quyền Chizuko Ueno cho rằng việc nữ Thủ tướng đầu tiên của Nhật Bản ủng hộ chế độ kế vị chỉ dành cho nam giới là một nghịch lý trong bối cảnh cuộc tranh luận về bình đẳng giới vẫn đang tiếp diễn. Theo bà, các biện pháp mới có nguy cơ tạo thêm áp lực đối với các thành viên Hoàng gia trong việc duy trì dòng dõi kế vị nam giới.
Theo một số nhà quan sát, áp lực liên quan đến việc sinh người thừa kế nam cũng được cho là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng tới sức khỏe tinh thần của Hoàng hậu Masako sau khi bà sinh Công chúa Aiko.
Hoàng gia đối mặt bài toán kế vị
Do quy định chỉ nam giới được kế vị và các công chúa phải rời Hoàng gia sau khi kết hôn với thường dân, cựu Chánh Văn phòng Cơ quan Nội chính Hoàng gia Shingo Haketa nhận định tương lai của Hoàng gia sau Hoàng tử Hisahito là "cực kỳ bấp bênh".
Các nhà sử học cho rằng chế độ kế vị chỉ dành cho nam giới không còn phù hợp trong bối cảnh Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số và tỷ lệ sinh giảm mạnh. Trong quá khứ, hệ thống này có thể duy trì nhờ các phi tần sinh ra nhiều người kế vị, nhưng thông lệ này đã chấm dứt từ khoảng một thế kỷ trước.
Năm 2005, chính phủ Nhật Bản từng đề xuất cho phép phụ nữ kế vị ngai vàng, song kế hoạch đã bị hủy bỏ sau khi Hoàng tử Hisahito chào đời năm 2006.
Đề xuất đưa hậu duệ Hoàng tộc trở lại Hoàng gia
Một trong những nội dung gây tranh cãi nhất của dự luật là cho phép các hậu duệ nam từ các nhánh Hoàng tộc đã tách ra trước đây được nhận làm con nuôi để trở lại Hoàng gia. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng giải pháp này thiếu tính thuyết phục, bởi những người này hiện đã cách Nhật hoàng Naruhito tới 36 đời.
Ngoài ra, không ít ý kiến cũng cho rằng sẽ rất khó để các hậu duệ Hoàng tộc đã rời Hoàng gia chấp nhận quay trở lại cuộc sống với nhiều quy định và ràng buộc nghiêm ngặt.
Nhiều người Nhật vẫn ủng hộ Công chúa Aiko
Theo đề xuất mới, các công chúa nếu kết hôn với thường dân vẫn có thể giữ địa vị Hoàng gia và tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ công, nhưng chồng và con của họ sẽ không được công nhận là thành viên Hoàng gia. Quy định này sẽ ảnh hưởng đến 5 công chúa chưa kết hôn, trong đó có Công chúa Aiko và Công chúa Kako.
Nhiều cuộc khảo sát cho thấy phần lớn người dân Nhật Bản ủng hộ việc cho phép phụ nữ kế vị ngai vàng. Nhiều người cho rằng Công chúa Aiko, với tư cách là con gái của Nhật hoàng Naruhito, là người phù hợp để kế vị nếu luật được sửa đổi.
Tháng 6 vừa qua, Nhật hoàng Naruhito bày tỏ hy vọng các cuộc thảo luận về dự luật sẽ đi đến kết quả "được người dân thấu hiểu và đồng thuận" - phát biểu này được một số nhà quan sát Hoàng gia cho là hàm ý bày tỏ sự không hài lòng với hướng sửa đổi luật hiện nay.
