Ngày 24/10, Luật Hoàng gia sửa đổi của Nhật Bản chính thức có hiệu lực, tiếp tục duy trì nguyên tắc chỉ nam giới thuộc dòng nội mới được kế vị ngai vàng. Những thay đổi đối với chế độ quân chủ có lịch sử khoảng 1.500 năm này cho phép nhận con nuôi nam từ các nhánh xa của Hoàng tộc và để các công chúa giữ tước vị sau khi kết hôn với thường dân, song đang vấp phải nhiều ý kiến phản đối.
Theo quy định mới, Hoàng gia Nhật Bản có thể tiếp nhận các hậu duệ nam thuộc những nhánh họ xa từng từ bỏ địa vị Hoàng tộc, nhằm bổ sung thành viên và duy trì dòng kế vị theo nam giới. Đồng thời, các công chúa được phép tiếp tục thực hiện nhiệm vụ Hoàng gia sau khi kết hôn với thường dân, thay vì bắt buộc phải rời Hoàng tộc như trước đây.
Tuy nhiên, luật sửa đổi không thay đổi quy định kế vị ngai vàng. Công chúa Aiko, 24 tuổi, dù được đông đảo công chúng yêu mến, vẫn không thể trở thành người kế vị Nhật hoàng Naruhito. Những người con mà công chúa có thể sinh trong tương lai cũng không được công nhận là thành viên Hoàng gia.
Theo thứ tự kế vị hiện hành, người đứng đầu danh sách kế vị sau Nhật hoàng Naruhito là em trai ông, Hoàng thái đệ Akishino, tiếp đến là con trai ông Akishino, Hoàng tử Hisahito, 20 tuổi. Người tiếp theo là chú của Nhật hoàng Naruhito, hiện 90 tuổi.
Những người chỉ trích cho rằng luật sửa đổi tiếp tục phân biệt đối xử dựa trên giới tính và nguồn gốc gia đình, đồng thời tạo áp lực đối với các thành viên trẻ tuổi trong việc sinh con trai để duy trì chế độ kế vị.
Cho phép nhận con nuôi nam từ các nhánh xa của Hoàng tộc
Luật sửa đổi cho phép các nhánh Hoàng gia nhận làm con nuôi những hậu duệ nam chưa kết hôn, từ 15 tuổi trở lên, thuộc các dòng họ xa có quan hệ huyết thống với Hoàng tộc theo bên cha. Chính phủ Nhật Bản dự kiến tìm kiếm ứng viên trong số các gia đình từng từ bỏ địa vị Hoàng gia vào năm 1947, khi nước này thực hiện các biện pháp giảm gánh nặng tài chính cho Hoàng gia sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Theo giới chức Nhật Bản, trong số 11 gia đình rời Hoàng tộc khi đó, hiện còn bốn gia đình. Tuy nhiên, những gia đình này đã tách khỏi dòng họ của Nhật hoàng Naruhito ít nhất 36 thế hệ, kể từ khi có chung một tổ tiên nam cách đây khoảng 600 năm.
Chủ trương nhận con nuôi từ các nhánh xa nhằm duy trì chế độ kế vị theo dòng nam đang gây tranh cãi. Một số học giả bảo thủ cho rằng có nhiều ứng viên tiềm năng, nhưng đến nay chưa ai chính thức bày tỏ nguyện vọng tham gia Hoàng gia. Các chuyên gia cũng đặt câu hỏi về tính minh bạch trong quá trình lựa chọn.
Công chúa được giữ tước vị sau kết hôn nhưng quyền lợi vẫn bị giới hạn
Theo quy định trước đây, các công chúa Nhật Bản phải từ bỏ địa vị Hoàng gia nếu kết hôn với thường dân. Trường hợp gần đây nhất là cựu Công chúa Mako, cháu gái Nhật hoàng Naruhito, người tự nguyện rời Hoàng gia sau khi kết hôn với bạn trai thời đại học năm 2021 và chuyển đến Mỹ sinh sống.
Với luật mới, 5 công chúa chưa kết hôn, trong đó có Công chúa Aiko và em họ Kako, 31 tuổi, có thể lựa chọn tiếp tục giữ địa vị Hoàng gia sau khi lập gia đình.
Quy định này nhằm hạn chế tình trạng số lượng thành viên Hoàng gia suy giảm, đồng thời tạo điều kiện để các công chúa tiếp tục đảm nhiệm những hoạt động chính thức trong bối cảnh nhiều thành viên Hoàng tộc đã lớn tuổi. Tuy nhiên, chồng và con của các công chúa sẽ không được công nhận là thành viên Hoàng gia.
Giới chuyên gia cho rằng điều này làm hạn chế hiệu quả của luật sửa đổi và đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến nghi thức hôn lễ, nơi cư trú cũng như việc chồng, con có được tháp tùng công chúa trong các hoạt động chính thức hay không. Một số ý kiến cũng lo ngại các quyền dân sự của những người chồng và con vốn là thường dân có thể bị hạn chế tương tự các thành viên Hoàng tộc.
Giáo sư Hideya Kawanishi thuộc Đại học Nagoya, chuyên gia nghiên cứu chế độ quân chủ, nhận định việc không trao địa vị Hoàng gia cho chồng và con của các công chúa nhằm ngăn chặn khả năng kế vị theo dòng mẹ. Ông cho rằng quy định này sẽ làm phát sinh nhiều vấn đề thiếu nhất quán.
Làn sóng vận động ủng hộ quyền kế vị của Công chúa Aiko
Luật Hoàng gia sửa đổi tiếp tục vấp phải sự phản đối của dư luận Nhật Bản. Theo AP, tất cả các tờ báo chính thống lớn của nước này, đều lên tiếng chỉ trích những thay đổi mới. Các cuộc khảo sát cũng cho thấy đa số người dân ủng hộ việc cho phép phụ nữ trở thành Nhật hoàng hoặc chấp nhận chế độ kế vị theo dòng mẹ. Trong những tuần gần đây, nhiều người dân Nhật Bản, trong đó có những người theo quan điểm bảo thủ nhưng ủng hộ Công chúa Aiko hoặc phản đối chế độ kế vị chỉ theo dòng nam, đã tổ chức các cuộc biểu tình yêu cầu tiếp tục sửa đổi luật.
