Công ty không khuyến khích, gia đình vợ con không muốn chồng đi làm về muộn với tâm trạng mệt mỏi, nhưng không ít những người thợ lò vẫn thường cố làm thêm giờ. Họ chỉ về đến nhà khi những người khác đi cùng ca đã quây quần bên tổ ấm của mình từ lâu. Câu trả lời duy nhất họ có thể lý giải là vì đồng lương... luỹ tiến và vì cuộc sống. Câu chuyện dưới đây khiến chúng ta cũng phải có cái nhìn khác về vấn đề này.
Anh L.N.B. là thợ lò bậc cao thuộc một công trường khai thác của Công ty Than X. Tám giờ ba mươi tối, gia đình vợ con đang trong câu chuyện rất vui vẻ vì có cả vài người bạn hàng xóm sang chơi. Giờ vàng, truyền hình cũng đang phát bộ phim được nhiều người yêu thích. Vậy nhưng anh xin phép đi ngủ để đảm bảo sức khoẻ ngày mai đi ca 1. Nhà thì rộng nhưng các phòng lại thông nhau nên bạn bè cũng ý tứ ra về, vợ con vặn nhỏ ti vi và đi nhẹ, nói khẽ để không ảnh hưởng đến giấc ngủ của B. Vợ B. tâm sự, dạo này chồng chị thường xuyên đi làm về muộn với tâm trạng mệt mỏi và hay cáu gắt. ăn uống cũng thất thường, không đều đặn. Hôm nay cũng là một ngày như thế, thay vì 16 giờ 30 phút là về đến nhà như mọi khi thì phải đến gần 18 giờ tối anh mới về đến nhà, ăn cơm xong mệt mỏi nên đi ngủ sớm. Chị cũng không nghi ngờ gì chồng mà chỉ gắng gượng chăm sóc, động viên vì chị biết anh về muộn và mệt là do làm thêm giờ. Vài người bạn trong xóm thợ này cũng vậy, không riêng chỉ có chồng chị. Thế nhưng chị cũng không giấu, vì thế mà “hạnh phúc” của gia đình cũng không được trọn vẹn.
Trao đổi về vấn đề này, B. cho biết, anh cũng chẳng muốn làm thêm giờ, công ty cũng không khuyến khích, vì như vậy rất mệt mỏi, có thể dẫn tới không đảm bảo an toàn lao động, nhưng vấn đề còn ở lý do khác. Anh phân tích, sở dĩ người lao động thường làm thêm giờ có thể từ hai nguyên nhân chính, do đồng lương luỹ tiến hấp dẫn và/hoặc do tổ chức của dây chuyền sản xuất nên để đảm bảo thu nhập, người lao động thường làm thêm giờ. Anh nói, việc trả đơn giá tiền lương luỹ tiến và theo các bước công việc có tác dụng khuyến khích người lao động làm việc có hiệu quả hơn, năng suất hơn. Nhưng cũng từ đó số người làm việc thêm giờ ngày càng tăng, Công ty phải bố trí cả xe ca chờ những người ra muộn. Anh lấy ví dụ về đơn giá lương luỹ tiến, tổ đào lò của anh gồm 8 anh em thợ và phụ, được phân công đào lò than tại gương có tiết diện 6,4 mét vuông. Đơn vị trả đơn giá luỹ tiến trong một ca như sau: Nếu đào vì thứ nhất đơn giá 600 ngàn đồng/vì (một vì lò có bước tiến gương 0,7 mét bao gồm đào và chống hoàn chỉnh); vì thứ hai đơn giá 800 ngàn đồng/vì; vì thứ ba đơn giá 1 triệu đồng/vì; vì thứ tư đơn giá lên đến 1,6 triệu đồng/vì... (đơn giá này không bao gồm việc vận chuyển vật liệu, các công việc vận chuyển vật liệu do nhóm khác thực hiện). Nếu công việc trôi chảy và làm theo cường độ lao động trung bình trong một ca không về muộn, cả tổ sẽ đạt 3 vì, tổng số tiền được 2,4 triệu đồng, chia cho 8 người, trung bình khoảng 300 ngàn đồng/công, (thợ chính được chia cao hơn thợ phụ một chút). Vậy nhưng, nếu làm vì thứ tư, tổng số tiền sẽ đạt 4 triệu, chia cho 8 người, trung bình lên đến 500 ngàn đồng/ công. Con số này khiến những người lao động luôn muốn cố cho đạt, vì đơn thuần chỉ nghĩ làm thêm một giờ bằng gần một công cả ngày làm việc. Nếu ngày hôm sau mà nghỉ thì lại rơi vào tình trạng nghỉ vô lý do, có thể sẽ bị trừ tiền làm gián đoạn dây chuyền sản xuất. Một ví dụ khác về tổ chức sản xuất như, trong cả công ty có rất nhiều vị trí sản xuất, để bóc tách những loại than khác nhau, tuyến băng tải chung của công ty quy định thời gian ra than của các vị trí sản xuất khác nhau. Đương nhiên những vị trí được ra than muộn, sẽ rơi vào tình trạng hoàn thành các bước công việc muộn. Quy trình sản xuất cũng có thể thay đổi cho phù hợp nhưng không thể đạt được như ý muốn. Và để đảm bảo thu nhập, việc làm thêm giờ, về muộn là lựa chọn của người lao động.
Ngày nọ qua ngày kia, thu nhập của họ có thể tăng lên, kế hoạch của đơn vị có thể sớm hoàn thành.. nhưng kèm theo đó là sự mệt mỏi, hao hụt sức khoẻ, dẫn tới một ngày như đã nêu trên. Nghề làm lò là một nghề nặng nhọc, vất vả, độc hại. Để đảm bảo an toàn lao động, giữ gìn sức khoẻ làm việc lâu dài, nên chăng người lao động cũng cần cân nhắc. Phát triển bền vững cũng là một mục tiêu, các đơn vị cũng cần có cơ chế hay quy định phù hợp để đảm bảo tái sản xuất sức lao động của thợ lò.
