Thương cảng Vân Đồn xuất hiện như một dấu son ở vùng biển Đông Bắc Việt Nam. Xưa kia bến Cái Làng (Xã Quan Lạn ngày nay) là trung tâm cảng và là đầu mối giao lưu buôn bán, trao đổi hàng hoá trong và ngoài nước, được nhà Lý thiết lập vào năm 1149, và tiếp tục được triều đại nhà Tuần, nhà Lê phát triển củng cố trở thành một trạm tiền tiêu của hệ thống phòng thủ quốc phòng. Đồng thời nơi đây cũng là nơi giao thương tấp nập vào bậc nhất vùng biển suốt dải Đại Việt và nằm trong vành đai ngoại thương nối từ Nhật Bản - Trung Quốc và một số quốc gia xa xôi khác.
Thương cảng Vân Đồn mỗi thời kỳ lại có những dấu ấn riêng đậm nét. Trước kia đây là khu thương mại sầm uất, trên bến, dưới thuyền. Qua nhiều biến động của lịch sử và thăng trầm của thời gian, Thương cảng không còn giữ được chức năng như xưa. Thương cảng ngày nay chỉ còn lại những dấu vết, những hiện vật đại diện cho các triều đại nằm dưới lòng đất và phơi bày trên cả một chiều dài bến cảng. Dưới những tán rừng bao phủ là nền đình, nền chùa, nền miếu và biết bao nền nhà cổ của các cư dân xa xưa họ đã từng làm ăn, sinh sống ở nơi đây. Ngày nay Thương cảng chỉ còn nằm trong những trang sử của dân tộc, hình bóng của nó chỉ là dấu vết và các hiện vật vỡ nằm ngổn ngang qua những lần khuân vác từ kho xuống thuyền và từ thuyền lên kho cảng. Giờ đây Thương cảng là một địa chỉ văn hoá nổi bật đối với các du khách trong và ngoài nước, đặc biệt với các nhà nghiên cứu khảo cổ học và lịch sử học.
Từ năm 1968 đến nay, Thương cảng Vân Đồn tại trung tâm bến Cái Làng đã được nhiều đoàn khai quật nghiên cứu, trong đó phải nói đến PGS Đỗ Văn Ninh cùng một số đồng sự của ông nghiên cứu Vân Đồn từ những thập kỷ 60 và đã có những ý kiến xác đáng mang tính khẳng định về bến cổ Cái Làng được công bố trong sách và các kỳ hội thảo khoa học cấp tỉnh, cấp nhà nước. Đặc biệt vào tháng 8-2003, nhóm các nhà khảo cổ học do TS Phạm Như Hồ (Trưởng phòng khảo cổ học lịch sử - Viện Khảo cổ học Việt Nam) cùng nhiều cộng sự đã khai quật một hố sâu 32m2 cách mép triều cường khoảng 6m, tầng văn hoá khai quật 1m đã phát hiện bờ kè - cầu cảng gần 1.000 năm, bức tường bằng đá hộc dày 1,6m - độ cao tìm thấy trong tầng văn hoá 0,60m (đến đây dừng lại không đào tiếp nữa). Theo TS Phạm Như Hồ, ở độ sâu như vậy chứng tỏ kè cảng được xây dựng từ rất sớm, từ trước tới nay ở Vân Đồn cũng như tất cả cảng cổ ở miền Trung chưa hề tìm được một vết tích tương tự. Đoàn tiếp tục đào một hố 20m2 tầng văn hoá 1m lại phát hiện được một kiến trúc cổ, đoàn khai quật đã khẳng định: Đây là đường cống tiêu nước từ một kho chảy ra biển. Chính nhờ những phát hiện này, vừa qua Bộ Văn hoá - Thông tin ra quyết định công nhận di tích ‘’Thương cảng cổ Vân Đồn bến Cái Làng” là di tích lịch sử Quốc gia theo quyết định số 59 ngày 29-10-2003. Đáng lẽ ra hai hố khai quật tìm thấy những hiện vật quan trọng đó phải được các cấp, các ngành quản lý, đầu tư một phần kinh phí nho nhỏ để làm mái che bảo vệ cho các khách du lịch trong và ngoài nước khi đến thăm Thương cảng. Được tận mắt chứng kiến hiện vật nằm dưới lòng đất cách đây gần 1.000 năm, các du khách sẽ có những bức ảnh, từ đó công tác quảng bá về Thương cảnh cổ sẽ được nhân rộng. Nhưng do không có kinh phí hay vì lý do gì khác hai hố đã bị lấp đi? Vị thế và tầm vóc quan trọng của di tích Thương cảng cổ Vân Đồn trong tương lai là vậy. Nhưng việc quy hoạch bảo vệ trước đây và hiện tại chưa có gì. Việc đào tìm kiếm đồ cổ của một số đối tượng trong đất liền ra Thương cảng vẫn thường xuyên xảy ra và chỉ có những người dân đang ở Cái Làng giữ gìn và bảo vệ, còn chính quyền địa phương chưa thực sự quan tâm về vấn đề này. Cụ thể cuối năm 2007, một số chủ hộ sống tại địa phương đã thuê bọn lâm tặc phá gần 5 ha rừng tự nhiên tại trung tâm Thương cảng cổ Cái Làng, nói là: Phủ xanh đất đồi núi trọc nhưng mục đích của những đối tượng này là tỉa cây bán gỗ và tìm kiếm hiện vật cổ. Thực tế nơi đây là rừng tự nhiên lâu năm, dưới khu rừng này còn rất nhiều điều kỳ lạ đang chờ các nhà khảo cổ khám phá.
Bên cạnh phá rừng khu Thương cảng, một số cảnh đẹp do thiên nhiên tạo dựng rất phù hợp cho khách du lịch tham quan viễn cảnh. Song một số người dân địa phương thiếu ý thức mang máy khoan, mìn, phá những cảnh đẹp được hình thành cách đây hàng vạn năm: Ông Thiên Lôi đứng sừng sững trên biển Thiên Lôi, những đôi hài, bàn cờ, bộ ấm chén trên biển chân tiên giờ đây không còn nữa, tất cả đã nham nhở như một bãi chiến trường bị bom dội.
Để làm sống lại Thương cảng Vân Đồn cần có kế hoạch bảo vệ nghiêm ngặt để Thương cảng được tồn tại, phục vụ cho các du khách tham quan, du lịch và cho công tác nghiên cứu khoa học lịch sử khảo cổ.
