Từ tháng 11-2007 đến nay giá cả các mặt hàng, nhất là các nguyên vật liệu đầu vào như xăng dầu, vật liệu xây dựng, phân bón, hàng tiêu dùng liên tục tăng cao. Theo nhận định của các chuyên gia kinh tế thì đây chính là hệ luỵ phía sau của hội nhập kinh tế quốc tế và nếu trụ vững qua thời kỳ này nền kinh tế chắc chắn sẽ đạt tốc độ tăng trưởng cao. Tuy nhiên, để đi đến “chân trời màu hồng” phía trước các ngành xây dựng cơ bản, sản xuất nông nghiệp, khai thác thuỷ sản và người tiêu dùng sắp hụt hơi vì cuộc chạy đua với tốc độ tăng giá.
Vừa hỏi ảnh hưởng của việc giá vật liệu xây dựng tăng cao trong thời gian qua đối với hoạt động của doanh nghiệp, ông Trần Văn Dưỡng, Giám đốc Công ty Xây dựng 487 phàn nàn: Công ty chúng tôi đang triển khai thi công 40 công trình, trong đó 37 công trình là sử dụng vốn ngân sách, do giá vật liệu xây dựng tăng cao nên chúng tôi đang phải thi công trong tình trạng cầm chừng. Điều doanh nghiệp lo lắng nhất hiện nay là giá thông báo của nhà máy và giá các đại lý bán ra chênh lệch nhau quá lớn nhưng đại lý không ghi hoá đơn theo đúng giá họ bán cho nhà thầu mà chỉ ghi cao hơn giá thông báo của nhà máy một chút. Ví dụ như giá gạch theo thông báo của nơi sản xuất thì giá bán là 1.500 đồng/viên nhưng hiện tất cả các đại lý đều bán trên 2.000 đồng/viên nhưng chỉ ghi hoá đơn 1.700 đồng/viên, doanh nghiệp thắc mắc thì họ bảo mua thì mua không mua thì thôi. Hợp đồng thầu thì đã ký với chủ đầu tư rồi công trình không thể dừng thi công được, nếu giá cứ tiếp tục tăng thế này doanh nghiệp không biết sẽ chống đỡ được bao lâu nữa?
Dự án xây dựng Nhà máy Xi măng Thăng Long kịp thời hoàn thành phần xây dựng cơ bản trước “mùa bão giá” năm 2008.
“án binh bất động” hoặc thi công cầm chừng đó là thực trạng chung ở hầu hết các công trình xây dựng cơ bản có sử dụng vốn ngân sách hiện nay do sự biến động quá lớn về giá vật liệu xây dựng. Theo báo cáo của Sở Kế hoạch và Đầu tư trong quý I, tổng khối lượng vốn đầu tư xây dựng cơ bản toàn tỉnh thực hiện được 119 tỷ đồng, đạt 13% kế hoạch năm, vốn ngân sách tập trung giải ngân đạt 10% kế hoạch năm. Từ thời điểm cuối tháng 10-2007 đến nay, giá vật liệu đầu vào cho các công trình có sự biến động phức tạp. Đặc biệt từ sau Tết Nguyên đán một số mặt hàng phục vụ cho xây dựng cơ bản đều tăng cao như thép, xi măng tăng 100%, gạch chỉ tăng 300%. Cộng với chỉ số giá tiêu dùng tăng cao đã ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành xây dựng các công trình, tác động mạnh đến thị trường lao động dẫn đến tình trạng thiếu lao động kỹ thuật, lao động phổ thông tại các công trình xây dựng. Theo phản ánh của các chủ đầu tư những công trình được bố trí vốn năm 2008 đến thời điểm này đang trong giai đoạn bỏ thầu, đấu thầu nhưng vì thời gian nộp hồ sơ mời thầu và thời gian tham gia đấu thầu quá dài trong khi thị trường giá vật liệu xây dựng biến động từng ngày làm cho nhiều nhà thầu mặc dù đã nộp hồ sơ dự thầu nhưng không đến tham gia đấu thầu. Cũng vì giá vật liệu xây dựng tăng quá cao nên tình trạng “thối thầu” đã bắt đầu xảy ra ở một số công trình, đây là việc hiếm có trong công tác xây dựng cơ bản lâu nay. Điển hình như ở Ban Quản lý dự án I có công trình do Ban làm chủ đầu tư khi mời thầu có 16 nhà thầu nộp hồ sơ tham gia nhưng đến ngày tổ chức đấu thầu chỉ còn 6 nhà thầu, số còn lại bỏ cuộc vì giá dự toán và giá thực tế chênh nhau quá cao. Còn với các công trình chuyển tiếp, hầu hết các nhà thầu đều đang trong tình trạng chờ đợi điều chỉnh giá dự toán công trình mới tiếp tục thi công. Một số công trình đang đứng trước thực trạng phải điều chỉnh lại tổng mức đầu tư mà làm xong việc này liên quan đến hàng loạt các thủ tục khác lại phải mất thời gian chờ đợi trong khi giá đang biến động từng ngày. Biến động giá đang đẩy các nhà thầu đã ký hợp đồng thực hiện công trình trọn gói vào tình thế vô cùng bức bách. Cân đối lại giữa lãi và lỗ nhiều nhà thầu đang có tâm lý không thi công công trình chấp nhận chịu phạt 12% hơn là tiếp tục bỏ tiền đầu tư vì biết chắc sẽ bị thua lỗ rất nặng.
Theo phản ánh của các nhà thầu tham gia thi công xây dựng các công trình hạ tầng giao thông thì họ phải gánh chịu hậu quả của đợt biến động giá này một phần lỗi chính do công tác giải phóng mặt bằng của chính quyền địa phương. Bởi hầu hết các công trình giao thông trọng điểm trên địa bàn tỉnh đều đang bị vướng ở giải phóng mặt bằng. Vẫn biết theo nguyên tắc tất cả các công trình chỉ được triển khai xây dựng khi đã có mặt bằng nhưng vì để kịp hoàn thành công trình đưa vào sử dụng theo kế hoạch các chủ đầu tư buộc phải cho nhà thầu thực hiện thi công theo hình thức vừa làm vừa giải phóng mặt bằng. Thế nhưng ít nhà thầu nào ngờ rằng mặt bằng thì giải phóng quá chậm, giá dự toán công trình đã ký với chủ đầu tư, giá vật liệu lại biến động quá nhanh và mạnh như vậy, chờ giải quyết được việc này hỏng mất việc kia. Và thế là một chuỗi các công việc: Mặt bằng - thi công - điều chỉnh dự toán đã đẩy nhà thầu vào tình thế tiến thoái lưỡng nan, làm cũng dở, không làm thì khổ. Điển hình như Dự án làm đường 279, được phê duyệt thầu năm 2001 ở vào thời điểm đó giá nhựa đường là 200 USD/tấn, nếu có mặt bằng thì nhà thầu đã thi công xong nhưng vì vướng ở khâu này nên đến nay dự án vẫn đang ì ạch tiến từng ngày. Và hệ quả tất yếu mà nhà thầu đang phải gánh chịu đó là giá nhựa đường hiện đã tăng lên 570 USD/tấn, giá dầu, nhân công tăng trong khi dự toán công trình chưa có sự thay đổi. Hiện nay nhà thầu chỉ còn biết khắc khoải chờ đợi các cơ quan quản lý Nhà nước có sự điều chỉnh về giá, cơ chế chính sách và đẩy nhanh giải phóng mặt bằng để công trình có mặt bằng thi công, hoàn thành sớm ngày nào giảm bớt khó khăn cho doanh nghiệp ngày ấy.
Để tháo gỡ khó khăn cho các nhà thầu, đẩy nhanh công tác xây dựng cơ bản Bộ Xây dựng đã có Thông tư 05 về hướng dẫn điều chỉnh giá và hợp đồng xây dựng do biến động giá nguyên liệu, nhiên liệu và vật liệu xây dựng. Theo đó các gói thầu đã và đang triển khai thực hiện theo hình thức hợp đồng trọn gói, hình thức giá hợp đồng theo đơn giá cố định thì được chuyển sang thành giá hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh do giá vật liệu xây dựng tăng. Những khối lượng thi công xây lắp từ năm 2007 đến nay thì được xem xét điều chỉnh, đối với các hợp đồng xây dựng đã được thanh toán xong trong năm 2007 thì không được áp dụng. Theo phản ánh của các chủ đầu tư, nhà thầu thì Thông tư này lại chỉ áp dụng đối với những biến động giá “ngoài khả năng kiểm soát” của chủ đầu tư và nhà thầu. Nhưng thế nào là ngoài khả năng kiểm soát thì không được định nghĩa rõ, nếu trong khả năng kiểm soát thì có được điều chỉnh trượt giá? Điều này gây khó khăn, lúng túng cho các chủ đầu tư khi triển khai thực hiện. Ví dụ như đối với các công trình thuỷ lợi sử dụng 30-40 loại vật liệu xây dựng mà tất cả đều đồng loạt tăng giá mạnh, vậy những vật liệu nào là nằm ngoài “tầm kiểm soát”?
Công tác xây dựng cơ bản rơi vào tình trạng như hiện nay ngoài nguyên nhân do yếu tố khách quan của thị trường, phải nhìn nhận lại công tác chỉ đạo, điều hành của các cơ quan quản lý Nhà nước. Từ tháng 10-2007 vật liệu xây dựng bắt đầu có sự biến động lớn về giá nhưng tháng 2-2008, Bộ Xây dựng mới có Thông tư 05 hướng dẫn điều chỉnh giá và hợp đồng xây dựng do biến động giá nguyên liệu, nhiên liệu và vật liệu xây dựng. Và Sở Xây dựng dự kiến đến đầu tháng 4 mới có có thông báo giá để các chủ đầu tư lấy căn cứ điều chỉnh giá cho nhà thầu. Qua đợt biến động giá vừa qua thấy rằng các chủ đầu tư hạn chế về năng lực trong quản lý chi phí đầu tư, thẩm tra dự toán, xác định giá vật liệu xây dựng, phương pháp xác định dự toán bổ sung công trình do giá nguyên vật liệu tăng cao; chậm xử lý tình huống đấu thầu khi giá dự thầu cao hơn giá gói thầu trong kế hoạch đấu thầu được duyệt. Thực tế hiện nay cho thấy dù Sở Xây dựng có kịp ra thông báo giá hàng tháng thì “nước xa cũng không cứu được lửa gần” khi mà biến động thị trường theo từng ngày, từng giờ. Đồng chí Nguyễn Quang Hưng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh: Về biến động giá tác động đến tình hình kinh tế - xã hội trên địa bàn, vừa qua UBND tỉnh đã có họp bàn chỉ đạo các sở, ngành chức năng thực hiện các giải pháp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, người dân. Đặc biệt với công tác xây dựng cơ bản tỉnh đã có cuộc họp bàn riêng về chuyên đề này và đã giao Sở Kế hoạch và Đầu tư rà soát lại các công trình, dự án sử dụng vốn ngân sách xem công trình nào thực sự cần thiết, cấp bách, có đầy đủ thủ tục, đã bố trí đủ vốn thì sẽ cho điều chỉnh giá. Đối với các công trình dự án chưa thực sự cấp bách, thiếu các thủ tục, bố trí vốn ít tạm thời dừng, nhất là các công trình nhóm C hoãn, giãn tiến độ thi công để tập trung vốn đầu tư có hiệu quả. Phải xem tiến độ xây dựng là pháp lệnh, kiên quyết không bố trí vốn thi công tràn lan. UBND tỉnh đã giao Sở Xây dựng hoàn thiện văn bản hướng dẫn các chủ đầu tư, nhà thầu thực hiện Thông tư 05 của Bộ Xây dựng. Trước mắt sẽ ra thông báo giá hàng tháng để chủ đầu tư lấy căn cứ điều chỉnh giá cho nhà thầu, trong trường hợp giá biến động quá lớn thì 10 ngày có thông báo giá một lần. Về tầm điều hành vĩ mô đề nghị Chính phủ có chỉ đạo các tập đoàn kinh tế không nên tăng giá bán trong tình hình hiện nay. Các nhà sản xuất nên có sự chia sẻ với Nhà nước trong việc giảm lạm phát, lúc lãi bù lúc lỗ không nên chỉ vì trước mắt mà đồng loạt tăng giá đẩy tình hình sản xuất chung vào tình thế khó khăn. Để bình ổn giá trên thị trường hiện nay đòi hỏi trách nhiệm của cả xã hội, không chỉ sự tích cực chỉ đạo, giám sát của cơ quan quản lý Nhà nước mà rất cần có sự tham gia của các doanh nghiệp và người dân.
