Chiều 10/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội họp phiên toàn thể tại hội trường thảo luận về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật.
Thiết lập cơ chế phản ứng chính sách linh hoạt, có kiểm soát
Một trong những nội dung đáng chú ý là dự thảo Luật bổ sung cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ được phép “điều chỉnh quy định của luật” trong một số trường hợp hết sức đặc biệt, khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được sau khi có chỉ đạo của cấp có thẩm quyền để kịp thời giải quyết ngay những vấn đề phát sinh trong thực tiễn và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.
Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang (Đoàn Nghệ An) tán thành hướng tiếp thu, giải trình của Bộ Tư pháp về cơ chế Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được.
Đại biểu đánh giá dự thảo Luật đã thiết kế cơ chế kiểm soát chặt chẽ từ khâu xem xét đề xuất; thẩm định, thẩm tra; đến theo dõi kết quả thực hiện và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Đây là hướng tiếp cận cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu xử lý kịp thời tình huống cấp bách đồng thời bảo đảm vai trò của Quốc hội tính ổn định của hệ thống pháp luật; quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.
Đồng quan điểm, đại biểu Lã Thanh Tân, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách thành phố Hải Phòng cho rằng cần thiết bổ sung cơ chế Chính phủ ban hành Nghị quyết điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp để giải quyết ngay một số vấn đề phát sinh trong thực tiễn, trừ Luật có tính nền tảng.
Theo đại biểu, đây cũng là cụ thể hóa quan điểm chỉ đạo của Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị: xây dựng pháp luật phải bám sát thực tiễn, nắm bắt cơ hội, mở đường, khai thông mọi nguồn lực, đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, động lực mạnh mẽ cho phát triển. Thực tiễn luôn vận động, có những tình huống vượt khả năng dự liệu khi xây dựng luật, đòi hỏi phải xử lý ngay để bảo vệ lợi ích quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp. Nếu chỉ khi tình huống xảy ra mới bắt đầu tìm kiếm cơ sở pháp lý thì có thể bỏ lỡ thời điểm xử lý, làm gia tăng thiệt hại, thậm chí bỏ lỡ cơ hội phát triển. Vì vậy, đại biểu cho rằng cần quy định cơ chế này ngay trong Luật, với điều kiện kích hoạt, phạm vi áp dụng và trách nhiệm được xác định chặt chẽ.
Đại biểu Lã Thanh Tân đánh giá cao việc Bộ Tư pháp tiếp thu ý kiến đại biểu, bổ sung yêu cầu phải có văn bản đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi Chính phủ ban hành nghị quyết theo cơ chế này. Đồng thời, đề nghị làm rõ phạm vi đồng ý, nội dung được điều chỉnh và thời hạn áp dụng; tăng cường giám sát trong suốt quá trình thực hiện, gắn với trách nhiệm giải trình của Chính phủ và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.
“Cơ chế đặc biệt cần đáp ứng được yêu cầu xử lý kịp thời tình huống cấp bách, đồng thời, bảo đảm kỷ cương lập pháp và thẩm quyền quyết định của Quốc hội”, đại biểu nêu rõ.
Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) đánh giá cao việc cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến đại biểu, chuyển từ hình thức pháp lệnh, nghị định sang nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ; đồng thời bổ sung việc Chính phủ phải được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý trước khi ban hành nghị quyết; giới hạn thời hạn hiệu lực của Nghị quyết không quá một năm…
Tuy vậy, theo đại biểu, vẫn còn hai nội dung cần làm rõ. Trước hết là điều kiện kích hoạt cơ chế đặc biệt. Đại biểu chỉ ra chưa quy định thật cụ thể tiêu chí xác định tình huống nào được coi là khẩn cấp, cấp bách đến mức Quốc hội không thể họp; chưa đặt ra yêu cầu chứng minh rằng biện pháp theo thẩm quyền hiện hành hoặc trình tự lập pháp rút gọn, trường hợp đặc biệt không đủ khả năng xử lý.
Nội dung tiếp theo là giới hạn điều chỉnh và cơ chế kiểm soát sau ban hành. Mặc dù điểm c khoản 2 Điều 59 đã đề ra yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân và không làm tăng chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp, song đại biểu đề nghị xác định rõ những nội dung tuyệt đối không được điều chỉnh bằng cơ chế này, nhất là vấn đề Hiến pháp dành riêng cho luật, các giới hạn quyền cơ bản, tội phạm và hình phạt. Đồng thời, cần quy định rõ hơn trách nhiệm trình Quốc hội xem xét, quyết định đối với nghị quyết đã ban hành tại kỳ họp gần nhất, cách xử lý khi Quốc hội không chấp thuận và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp phát sinh trong thời gian nghị quyết được áp dụng.
“Tôi cho rằng cơ chế phản ứng chính sách linh hoạt là cần thiết, nhưng càng là cơ chế ngoại lệ thì điều kiện áp dụng, giới hạn thẩm quyền, trách nhiệm giải trình và giám sát của Quốc hội càng phải được quy định rõ trong Luật. Có như vậy mới vừa xử lý kịp thời các vấn đề cấp bách, vừa bảo đảm nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp, pháp luật”, đại biểu nêu quan điểm.
Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, bảo đảm chặt chẽ, khả thi
Cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã phát biểu, giải trình làm rõ những vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm.
Đề cập cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, Bộ trưởng cho biết, đây là nội dung mới, quan trọng, liên quan trực tiếp đến quyền lập pháp của Quốc hội và cơ chế phối hợp ứng phó, phản ứng chính sách trước những tình huống cấp bách. Việc đề xuất cơ chế này nhằm thể chế hóa Kết luận số 09 của Bộ Chính trị, đồng thời xuất phát từ kinh nghiệm thực tiễn trong phòng, chống dịch Covid-19, triển khai Nghị quyết số 206 của Quốc hội và kinh nghiệm quốc tế.
Theo Bộ trưởng, trước những diễn biến nhanh, phức tạp, khó lường của tình hình thế giới, khu vực, cùng tác động của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các mô hình kinh tế mới,… việc chủ động chuẩn bị trước các công cụ pháp lý đặc biệt để có thể áp dụng trong trường hợp cần thiết có ý nghĩa giúp hạn chế sự bị động, cũng như chậm trễ và giảm thiểu các thiệt hại khi xuất hiện các tình huống bất ngờ hoặc khả năng dự liệu trước.
Bộ trưởng khẳng định, cơ chế này không trái Hiến pháp, về bản chất là cơ chế ủy quyền lập pháp có điều kiện, mang tính tạm thời, nhằm xử lý các vấn đề cấp bách trong thời gian Quốc hội chưa thể thực hiện quy trình sửa đổi luật. Cơ chế này không thay thế, không làm thay đổi nguyên tắc Quốc hội là cơ quan duy nhất có thẩm quyền lập hiến, lập pháp theo khoản 1 Điều 70 của Hiến pháp.
Điểm khác biệt cốt lõi của cơ chế tại Điều 59 dự thảo Luật là các điều kiện kích hoạt và kiểm soát chặt chẽ. Cơ chế chỉ được áp dụng khi có tình huống khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp; phải có sự đồng ý của cấp có thẩm quyền. Đối với nghị quyết của Chính phủ, phải được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý trước khi ban hành.
Đồng thời, dự thảo Luật quy định Nghị quyết của Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành theo cơ chế này chỉ có hiệu lực tối đa là 1 năm và cơ quan ban hành văn bản có trách nhiệm trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung quy định bị điều chỉnh trong luật tại kỳ họp gần nhất.
Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng các ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội, để tiếp tục hoàn thiện cơ chế này, bảo đảm chặt chẽ, khả thi, báo cáo Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định.
