Tràng Lương là một trong những xã rộng nhất huyện Đông Triều với trên 7.300 ha đất tự nhiên (trong đó đất rừng chiếm hơn 70%). Từ đầu xã đến cuối xã dài tới 25km, nhưng Tràng Lương chỉ có 620 hộ dân, hơn 2000 nhân khẩu sống rải rác ở 4 thôn trong xã.
Vườn vải nhà anh Anh Vi Văn Phong đã trở thành đống củi.
Điểm mạnh của Tràng Lương là có diện tích đất tự nhiên khá lớn, tuy nhiên chủ yếu là đất rừng. Do đó, từ nhiều năm nay, Tràng Lương đẩy mạnh khai thác nguồn tài nguyên này bằng việc trồng rừng với những cây trồng chủ yếu như: thông, bạch đàn, keo, vải... Đặc biệt, gần 20 năm trước, khi phong trào trồng vải thiều rộ lên, ở nhiều nơi, cũng như một số địa phương khác, người dân Tràng Lương đã trồng hàng ngàn gốc vải với niềm tin sẽ có thu hoạch tốt sau này. Nhiều hộ dân đã dùng phần lớn đất ven đồi, rừng và gần như tất cả khu vườn để trồng vải. Và cây vải đã theo người dân Tràng Lương ngót hai mươi năm, phần nào đem lại sự thay đổi trong đời sống kinh tế của nhân dân địa phương. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, cây vải đã trở thành nỗi lo thường trực cuả mỗi hộ dân khi mùa vải đến. Giá vải tươi thì rẻ "như bèo", còn vải sấy khô cũng không được giá hơn là bao, thêm vào đó là rất khó tiêu thụ. Đã thế, chi phí thuốc trừ sâu, phân bón, công chăm sóc, thu hoạch... mỗi ngày một tăng cao càng khiến người dân "ngán ngẩm" khi mùa vải đến.
Vụ vải năm 2008 vừa rồi, Tràng Lương có sản lượng ước 1.200 tấn, tuy nhiên người dân chỉ thu hoạch chưa đến 50%, số còn lại bỏ thối trên cây. Có nhà để vải ra hoa kết trái tự nhiên, không chăm sóc. Có nhà để vải tự chín, thối và rụng. Có nhà chặt cây ngay cả khi quả còn đang chín trên cành. Việc chặt phá cây vải đã diễn ra từ 2, 3 năm trở lại đây nhưng đến năm nay thì trở nên ồ ạt. Theo ước tính của cán bộ xã Tràng Lương, toàn xã có đến gần một nửa số hộ dân đã chặt phá cây vải mà họ đã trồng hàng chục năm nay. Điều đáng lo hơn là khi chặt cây vải đi, người dân cũng chưa biết sẽ trồng cây gì thay thế vào đó. Và chính quyền xã cũng hoàn toàn "bị động" trước việc này, chưa tìm ra được hướng đi nào thay thế cây vải cho người dân xã mình.
Để tìm hiểu thực tế việc chặt phá vải ở Tràng Lương, chúng tôi đi vào thôn Trung Lương - một trong những thôn có nhiều hộ trồng vải của xã. Ở thôn này, nhà nào cũng có một vườn vải quanh nhà và vài chục gốc vải trên đồi. Tuy nhiên, lẫn với những cây vải còn lại, đã có những mảnh vườn thâm màu lá vải khô. Chúng tôi vào nhà anh Vi Văn Phong - một trong những gia đình có khu vườn trống trơ gốc vải. Anh Phong cho biết: Sau vụ vải năm 2008, nhà anh đã chặt đi 70 cây vải. Khi hỏi lý do, anh chỉ vào góc nhà, nơi có đến cả chục bao vải sấy khô nói: "Năm vừa rồi, vải tươi quá rẻ. Chúng tôi mang sấy thì tiền than quá đắt mà đến giờ, người ta trả vải khô chưa được 10 ngàn đồng/kg. Đành phải chặt vải đi thôi..." Nhà anh Phong còn khoảng 100 gốc vải nữa trên đồi. Anh bảo cũng sẽ chặt hết, dù chưa biết sẽ trồng cây gì thế vào đó.
Vườn lạc nhà chị Lý Thị Nga được trồng trên mảnh đất của 70 cây vải trước đây.
Khác với gia đình anh Phong, chị Lý Thị Nga ở cùng thôn đã phá vải từ năm 2007. Sau vụ vải 2007, chị phá bỏ 70 cây và làm đất để trồng vụ sắn vào đầu năm nay, đồng thời trồng thêm 500 cây na. Đến nay, sắn nhà chị đã tốt, dự kiến cho 2 tấn củ. Chị Nga khoe: "Có công ty chế biến cám đã đến nhà tôi trả 1,5 ngàn đồng cho 1 kg sắn tươi và 3,5 ngàn cho 1 kg sắn khô. Theo chị Nga thì có vẻ như trồng sắn lợi hơn trồng vải..." Và vì thế, tháng 6 vừa rồi, chị chặt bỏ tiếp 70 cây vải khi vải quả vẫn chín đỏ trên cây. Với 7 sào đất đó chị đã trồng lạc trái vụ. Dự kiến, tháng 11 này thu hoạch, năng suất có thể đạt gần 5 tạ lạc. Chị sẽ bán lạc giống với giá 15 ngàn đồng/kg. "Rõ ràng, trồng sắn, trồng lạc sẽ có lãi hơn trồng vải. Nhà tôi còn 60 cây vải nữa, năm sau tôi sẽ chặt hết. Sở dĩ năm nay chưa chặt không phải sợ năm sau vải tăng giá, mà vì nhà vẫn còn củi, chặt hết để củi mục không đun thì phí..." - Chị Nga tâm sự rất thật.
Trên thực tế, thôn Trung Lương và các thôn khác của Tràng Lương có đến trên 60% gia đình chặt bỏ cây vải. Với một diện tích đất rất lớn dư ra khi cây vải bị phá bỏ, đa số người dân vẫn chưa tìm ra loại cây phù hợp với điều kiện đất đai, thói quen canh tác đồng thời mang lại hiệu quả kinh tế. Những gia đình sớm trồng na, sắn, lạc thay thế cây vải như chị Nga đã nói ở trên là rất ít và mang tính tự phát. Trong kế hoạch phát triển kinh tế của chính quyền xã Tràng Lương cũng đã đề ra nhiệm vụ trong thời gian tới là: "Tham khảo các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao, thị trường tiêu thụ ổn định để đưa vào sản xuất". Tuy nhiên, theo đồng chí Chủ tịch UBND xã Tràng Lương Bùi Văn Thịnh thì đến nay, không chỉ xã mà cả huyện cũng đang "bí" khi giải bài toán tìm cây thay thế cây vải cho Tràng Lương.
Là một xã nghèo xa trung tâm, người dân chủ yếu dựa vào nông lâm nghiệp và chăn nuôi, Tràng Lương hiện vẫn còn 8,9% số hộ nghèo. Việc người dân tự phá bỏ cây vải trong khi chưa tìm được loại cây trồng phù hợp thay thế là điều rất đáng lưu tâm. Hơn lúc nào hết, việc tìm "loại cây trồng có giá trị kinh tế cao, thị trường tiêu thụ ổn định" để thay thế cây vải đối với chính quyền và nhân dân xã Tràng Lương lúc này là hết sức cần thiết.
