Khác xa rất nhiều đô thị biển, Hạ Long là một thành phố "gọi cách nào cũng đúng". Nó là sự xung khắc giữa các ngành công nghiệp nặng với du lịch - dịch vụ và cảng biển. Nói như một doanh nhân: "Tất cả thi nhau làm mũi nhọn để rồi các mũi nhọn lại chĩa vào nhau". Thực tế, đó là khối mâu thuẫn lớn giữa các nhu cầu kinh tế - xã hội mà để định danh cho nó - tức là lựa chọn chức năng và tập trung phát triển chính vào một số ngành kinh tế tương hợp nào đó, trước mắt cũng như lâu dài, không phải là điều đơn giản.
Sự quy định tự nhiên
Khách du lịch tới Hạ Long
Hơn 100 năm trước, đây chỉ là vùng đất di cư của cộng đồng thợ mỏ. Ngày nay, Hạ Long là một thành phố gần 20 vạn dân với khá nhiều ngành kinh tế phát triển bao gồm khai khoáng, nhiệt điện, đóng tàu, dịch vụ hàng hải, sản xuất vật liệu xây dựng, chế biến thuỷ sản, du lịch... Mỗi năm, chỉ riêng nguồn thuế từ dịch vụ hàng hải, cảng biển đã mang lại cho tài khố địa phương từ 3000 - 3.200 tỷ đồng, chiếm trên 60% GDP Quảng Ninh. Chưa kể các ngành công nghiệp khác. Nhưng nói về Hạ Long, không thể không nói về vùng vịnh với những giá trị vô song là vẻ đẹp thiên nhiên và địa chất địa mạo từng 2 lần được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Mỗi năm, thành phố này đang cuốn hút trên 2 triệu khách du lịch trong nước và quốc tế tới đây và vẫn đang tiếp tục đem lại cho ngành "công nghiệp không khói" những cơ may hót bạc chưa từng có. Tuy nhiên, du lịch Hạ Long mới chỉ khởi động chưa đầy 2 thập niên. Còn các ngành kinh tế khác, ít nhất cũng đã có bề dày trên dưới nửa thế kỷ. Một vùng sét lý tưởng như Giếng Đáy, không thể không hình thành nên các liên hợp sản xuất gạch ngói với thế mạnh áp đảo. Một thành phố mà chỉ cần đào xuống mặt đường nửa mét đã gặp than thì không thể bỏ đó để quay sang nuôi heo hay trồng lúa. Một cảng nước sâu như Cái Lân tàu 5 vạn tấn có thể ra vào thì không có lý do gì không đầu tư phát triển để trở thành một cảng biển quốc tế. Chưa kể đến các ngành công nghiệp đóng tàu, chế biến thuỷ sản, thực phẩm... tất thảy đều hình thành từ điều kiện tự nhiên vô cùng thuận lợi. Nhìn toàn cục, mỗi ngành có vẻ như là một thành tố không thể tách rời cơ cấu của nền kinh tế cộng đồng và ngày càng phát triển với tốc độ và quy mô lớn hơn. Tại đây, từ giọt dầu nhập khẩu đến hòn than bán ra đều phải đi qua biển. Không nghi ngờ gì, nền kinh tế Hạ Long chính là nền kinh tế biển. Ông Vũ Khắc Từ, Giám đốc Cảng Quảng Ninh nhận xét: "Đời sống người Hạ Long, chẳng có cái gì không dính muối". Tuy nhiên, chẳng phải bất cứ sự tuân thủ điều kiện tự nhiên nào cũng đều đúng cả.
Nguy cơ được báo trước
Bốc xếp hàng hóa tại Cảng Cái Lân
Trong ý tưởng, nhà nước địa phương vẫn muốn biến Hạ Long thành "hòn ngọc đa sắc diện". Tuy nhiên, ngoài sự khả quan về tốc độ kinh tế tăng trưởng hàng năm, giờ đây, vào chính lúc này, thành phố cũng bắt đầu bộc lộ những mâu thuẫn khiến người ta lo ngại. Đó là nạn ô nhiễm môi trường do tốc độ đô thị hoá ồ ạt cùng với sự phát triển của nhiều ngành công nghiệp mới. Chỉ riêng việc lấn biển, hình thành nên các khu công nghiệp, đô thị mới đã làm tiêu vong hàng nghìn héc ta rừng ngập mặn phía bắc thành phố vốn được xem như tấm màng lọc khổng lồ giữ cho vùng vịnh tránh khỏi ô nhiễm bởi bùn đất, rác bẩn xả xuống từ đầu nguồn trong mùa mưa lũ. Không chỉ làm cho khu vực ven bờ ô nhiễm, việc lấn biển còn khiến cho luồng vào cảng Cái Lân vốn rất ổn định bắt đầu có nguy cơ bồi lấp và nếu vấn đề này không được nhìn nhận một cách nghiêm túc, thì chỉ vài ba thập niên nữa thôi, cảng nước sâu Cái Lân sẽ mất. Chưa nói tới hệ thống nước thải từ các cơ sở công nghiệp và sinh hoạt của toàn thành phố còn quá nhiều bất cập. Ở đây, biển phải gánh chịu tất cả. Thực tế trên cho thấy rất rõ một điều: Hạ Long vừa quá nhỏ, vừa thiếu hẳn vai trò của một kiến trúc sư trưởng. Và như vậy, sự cạnh tranh phát triển giữa các ngành kinh tế của thành phố đến một thời điểm nào đó sẽ chồng chéo lên nhau, phá vỡ trật tự chung thậm chí triệt tiêu ngay cả những tiềm năng vốn là ưu thế mạnh nhất của mình đó là du lịch và cảng biển. Bà C. Christine - Giảng viên Khoa Báo chí - Đại học Công nghệ Sytney trong cuộc khảo sát vấn đề môi trường Hạ Long mới đây đã bình luận: " Hạ Long thật diễm lệ nhưng yếu đuối" .
Qủa thật, đằng sau tốc độ phát triển ồ ạt, Hạ Long là một đô thị biển đang trở nên yếu đuối bởi quá tải về chức năng kinh tế. Vậy thì giữa hàng loạt thế mạnh tiềm tàng: Du lịch và cảng biển; than và điện; đóng tàu và thuỷ sản...đâu là sự lựa chọn của Hạ Long trong tương lai? Chưa có một lời giải đáp nào chân xác nhất. Và, một sự thật hiển nhiên: Với một cỗ xe thiên lý, chẳng thể nào cùng thắng chung lừa, ngựa, lạc đà trong một yên cương.
