Quá trình cổ phần hoá tại các DNNN ở tỉnh đến nay đã được hơn 10 năm. Bên cạnh những cái “được”, trong tiến trình cổ phần hoá đã có không ít doanh nghiệp chuyển đổi không thành công. Chính vì vậy, nhắc đến cổ phần hoá, đã có những doanh nghiệp tỏ ra dè dặt, thậm chí muốn trì hoãn vì nhiều nguyên nhân. Đến nay trong số hơn 200 DNNN đang đứng chân trên địa bàn mới có khoảng 1/4 doanh nghiệp hoàn thiện việc cổ phần hoá. Điều này cho thấy, muốn cổ phần hoá thành công một doanh nghiệp 100% vốn nhà nước là không dễ dàng.
Mặc dù tỉnh có chủ trương cổ phần hoá doanh nghiệp từ năm 1999 nhưng phải đến 2-3 năm sau đó, cổ phần hoá mới thực sự được triển khai và tiến hành có quy mô. Trong đó, năm 2003 được coi là năm “nở rộ” về cổ phần hoá ở tỉnh với hàng loạt đơn vị hoàn tất việc cổ phần hoá như: Công ty CP Bia - Nước giải khát Hạ Long, Công ty CP Giống cây trồng Quảng Ninh, Công ty CP Cơ khí giao thông Quảng Ninh, Công ty CP Sản xuất và Thương mại Hạ Long… Các Công ty này sau một thời gian dài hoạt động dưới sự bao cấp của nhà nước đã xuất hiện tình trạng trì trệ trong sản xuất. Chính vì vậy, cổ phần hoá được coi như một “liều thuốc kháng sinh” chữa trị triệt để căn bệnh trầm kha này. Đồng chí Nguyễn Thị Dung, Giám đốc Công ty CP May Quảng Ninh cho biết: Doanh nghiệp chính thức cổ phần từ năm 2004, thời gian đầu do chưa quen với cơ chế mới nên vấp phải rất nhiều khó khăn. Từ chỗ có “bao tiêu” của nhà nước, nay phải tự chủ kinh doanh, tự tìm hướng đầu tư, “lãi chia, lỗ chịu”… Thêm nữa, bộ máy điều hành cũng có sự thay đổi. Chính vì vậy, trong một khoảng thời gian dài tình hình sản xuất của đơn vị bị đình trệ, có thời điểm buộc phải cho công nhân dãn việc, nghỉ việc. Muốn không bị phá sản, Công ty buộc phải thay đổi, làm quen với nền kinh tế thị trường bằng cách linh động tìm bạn hàng chiến lược, thay đổi mẫu mã sản phẩm, đầu tư công nghệ… Sự thay đổi này mất từ 2-3 năm. Đến nay, việc sản xuất cơ bản đã đi vào ổn định, doanh nghiệp làm ăn có lãi, đảm bảo mức thu nhập bình quân cho công nhân 1 triệu đến 1,5 triệu đồng/người/ tháng.
Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng thành công theo con đường cổ phần hoá. Chính vì vậy, quá trình cổ phần hoá ở tỉnh trong 3-4 năm trở lại đây diễn ra với tốc độ khá chậm. Nhiều doanh nghiệp sau khi cổ phần gần như chỉ hoạt động cầm chừng, làm ăn không có lãi, ảnh hưởng đến đời sống người lao động. Điển hình như một số Công ty chế biến, xuất khẩu thuỷ sản. Sau hơn 4 năm cổ phần, hiện nay các Công ty này gần như không còn khả năng thu lãi. Nguyên nhân được lãnh đạo các đơn vị giải thích là do quá thiếu vốn đầu tư trong khi việc thu hút nguồn vốn từ bên ngoài lại không có. Thêm vào đó, khi triển khai thực hiện cổ phần doanh nghiệp nảy sinh nhiều vấn đề khó khăn về đất đai, quyền sở hữu tài sản; định giá tài sản; vấn đề quan hệ với các tổ chức tín dụng; về quản trị doanh nghiệp, tranh chấp trong nội bộ sau khi cổ phần; chuyển nhượng cổ phần của người lao động để phù hợp với yêu cầu: “cổ phần hoá không được biến thành tư nhân hoá”…
Theo lộ trình phát triển chung, đến năm 2010, cơ bản các DNNN trên địa bàn phải chuyển đổi hình thức kinh doanh mới, giảm bớt sự lệ thuộc vào nhà nước như trước đây. Trong đó, tỉnh chủ yếu tập trung vào việc chuyển đổi doanh nghiệp sang Công ty cổ phần hoặc Công ty TNHH 1 thành viên... Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp hiện nay nếu có đổi mới, cũng chỉ đủ sức chuyển đổi sang Công ty TNHH 1 thành viên chứ không thể chuyển sang cổ phần. Ví dụ như tại Công ty Quản lý cầu phà Quảng Ninh. Theo quyết định, đơn vị này phải chuyển thành công ty cổ phần (thực hiện vào năm 2009). Tuy nhiên, việc chuyển đổi này hiện gặp nhiều khó khăn do chưa phù hợp với công tác quản lý và nhiệm vụ được uỷ thác. Cụ thể: Cục Đường bộ Việt Nam đã quyết định giao Công ty Quản lý cầu phà Quảng Ninh thực hiện quản lý, đảm bảo giao thông thu phí tại các Bến phà Rừng (huyện Yên Hưng), cầu Ba Chẽ (huyện Ba Chẽ), quản lý, khai thác cầu Bãi Cháy với giá trị đầu tư 3.000 tỷ đồng và hình thành các đội duy tu, đội an ninh đảm bảo giao thông cầu Bãi Cháy... Như vậy, xét về mặt nguồn vốn của đơn vị là rất lớn, song khả năng thu hồi vốn lại chậm do tính chất công việc. Thêm vào đó là khả năng huy động vốn từ bên ngoài (cổ đông) trong lĩnh vực này rất hạn chế, ít có cổ đông mặn mà góp vốn. Như vậy, nếu Công ty chuyển sang cổ phần thời điểm này sẽ khó khăn hơn việc chuyển đổi sang Công ty TNHH 1 thành viên. Ngoài Công ty Quản lý cầu phà Quảng Ninh, trường hợp doanh nghiệp chuyển đổi chưa hợp lý như trên hiện nay trên địa bàn tỉnh cũng không phải ít. Theo Quyết định số 1126/QĐ-TTg năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ, trong 3 năm (từ năm 2007 đến 2009), Quảng Ninh sẽ thực hiện đổi mới cho 16 đơn vị, trong đó có 7 đơn vị thực hiện chuyển đổi sang công ty cổ phần. Tuy nhiên, tính đến hết tháng 6-2009, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất quá trình chuyển đổi sang cổ phần mà hầu hết mới dừng lại ở các khâu như: xác định giá trị doanh nghiệp, xây dựng và chờ phê duyệt phương án cổ phần (chủ yếu rơi vào các Công ty môi trường trên địa bàn). Như vậy, so với lộ trình đã đặt ra thì công tác đổi mới doanh nghiệp ở tỉnh chưa đạt yêu cầu.
Có thể nói, khi chúng ta đã là thành viên WTO thì vấn đề cổ phần hoá DNNN càng phải được thực hiện một cách mạnh mẽ, quyết liệt hơn, càng khó khăn càng phải cần có sự quyết tâm, đồng thuận cao từ trên xuống dưới. Đặc biệt, đối với Quảng Ninh - một địa phương đang có đà phát triển kinh tế mạnh mẽ những năm gần đây, với một nền kinh tế phát triển đa dạng và nhiều cơ hội được tiếp xúc với bạn hàng chiến lược lớn trong và ngoài nước, doanh nghiệp địa phương có nhiều cơ hội hơn để hợp tác, thu hút nguồn vốn đầu tư. Nếu là doanh nghiệp đã được cổ phần thì cơ hội thu hút nguồn vốn của nhà đầu tư sẽ có nhiều “cơ chế mở” hơn bằng cách khuyến khích các nhà đầu tư mua cổ phần. Tuy nhiên, để có thể chuyển đổi thành công một doanh nghiệp 100% vốn nhà nước sang hình thức cổ phần rất cần có sự cân nhắc, tính toán hợp lý về nhiều mặt như: nguồn lực vốn, yếu tố con người, thời điểm cổ phần… Ngoài ra, doanh nghiệp cũng rất cần sự hỗ trợ nhiều hơn về cơ chế để có thể phát huy vai trò của mình trong nền kinh tế hiện nay. Có như vậy, cổ phần hoá doanh nghiệp mới thực sự trở thành động lực cho sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp.
