Trong những năm gần đây, nguồn lợi thuỷ sản ven bờ đang ngày càng cạn kiệt. Theo đánh giá của Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản Quảng Ninh, hiện nay, nguồn lợi thuỷ sản khu vực gần bờ trên vùng biển tỉnh ta đang giảm dần cả về trữ lượng, sản lượng, thậm chí ngay cả về kích thước, các loài thuỷ sản đánh bắt được đều nhỏ hơn trước đây nhiều...
Theo điều tra thống kê, tỷ lệ cá tạp trong một mẻ lưới tăng tới 70%, một số loài thuỷ sản có giá trị cao vẫn đánh bắt ở vùng ven bờ trước kia thì nay đã trở nên khan hiếm như cá trích, tôm hùm, bào ngư, điệp và mực. Thế nhưng, một điều rất đáng lo là trong điều kiện suy giảm về nguồn lợi thuỷ sản như vậy, việc khai thác trái phép lại đang nổi lên khá phổ biến. Trong chuyến công tác đi cùng Chi cục Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tỉnh kiểm tra ngư trường, chúng tôi đã được tận mắt chứng kiến không ít trường hợp vi phạm trong việc đánh bắt thuỷ sản. Tập trung vi phạm của ngư dân nhiều nhất vẫn là khai thác trong vùng cấm có thời hạn, sử dụng mắt lưới nhỏ hơn quy định để khai thác...
Sau một ngày, ngư dân xăm bãi lại mở lồng lưới đăng thu hoạch sản phẩm.
Đến vùng ven biển thuộc khu vực huyện Hải Hà, TP Móng Cái chúng tôi bắt gặp khá nhiều những hàng rào lưới chắn được nối với nhau bởi các cọc tre trải dài hàng cây số trên biển. Được biết, đây là một hình thức đánh bắt thuỷ sản có tên gọi là nghề xăm bãi. Nghề này xuất hiện ở những vùng ven biển khoảng vài năm trở lại đây và đã đem lại nguồn thu không nhỏ cho một số ngư dân. Đối tượng khai thác của nghề xăm bãi chủ yếu là các loại tôm, ghẹ, mực, cá nhỏ chiếm đến 80% sản lượng. Để làm được nghề này, ngư dân phải đầu tư số tiền khoảng chục triệu đồng (tuỳ theo độ dài của lưới đăng) để mua cọc tre, lưới v.v... mang ra bãi biển đóng thành hàng rào chắn hình chữ V. Phía cuối hình chữ V là một khung lồng lưới kín để bắt cá. Mỗi ngày khi thuỷ triều xuống, lưới sẽ chặn đường rút của cá, ngư dân bắt đầu ra mở lồng lưới để thu sản phẩm. Theo anh Vũ Văn Tứ, thôn 3 xã Vĩnh Trung (TP Móng Cái), người đã có “thâm niên” làm nghề xăm bãi hơn 1 năm nay, riêng khu vực này có khoảng 6 hộ làm nghề xăm bãi, có hộ đầu tư lưới đăng dài hàng nghìn mét, số vốn lên đến vài chục triệu đồng. Anh Tứ cho biết: Gia đình anh làm nghề chính là đánh lưới ghẹ nhưng giờ khó khăn quá, đánh ghẹ được ít, thu nhập chẳng được bao nhiêu nên anh chuyển sang nghề này. Hiện gia đình anh đầu tư khoảng 20 triệu đồng cho 800m lưới đăng. Anh bảo, do chưa quen việc, lại không có bãi cắm, mình phải cắm sau các hộ khác đã làm từ mấy năm trước nên thu nhập cũng không được bao nhiêu. Khác với anh Tứ, anh Nguyễn Văn Tiện, quê ở Nghĩa Hưng, Nam Định, có nhiều kinh nghiệm hơn. Anh làm nghề này đã được 3 năm, bắt đầu từ việc thừa hưởng hơn 1000m lưới đăng sẵn có từ người bố đẻ đã về quê để lại. Anh cho biết, nghề này có thu nhập nhiều nhất là vào tầm tháng 5, 6, mỗi ngày cũng được từ 700 - 800 nghìn đồng...
Có thể nhận thấy các mắt lưới chắn mà những người làm nghề xăm bãi ở đây đang dùng rất nhỏ và dày, không đảm bảo quy định kích thước mắt lưới nhỏ nhất tại bộ phận tập trung cá của ngư cụ khai thác thuỷ sản biển. Không những thế, đây lại là khu vực cấm khai thác có thời hạn trong năm, (thời gian cấm từ 15-4 đến 31-7). Tuy nhiên, như nói ở trên, khoảng thời gian này, những ngư dân làm nghề xăm bãi có thu nhập cao nhất. Khi hỏi một số người dân làm nghề xăm bãi, rằng họ có biết việc làm của họ đang vi phạm vào quy định công tác bảo vệ nguồn lợi và môi trường sống của các loài thuỷ sản không thì hầu hết đều biết việc làm của mình là không đúng; thậm chí có người còn nói, họ đã từng bị các lực lượng chức năng nhắc nhở và phạt tiền... Nhưng tất cả cũng chỉ vì miếng cơm, manh áo hàng ngày nên họ vẫn làm...
Rời vùng biển thuộc khu vực Hải Hà, Móng Cái, chúng tôi trở lại vùng biển gần khu vực cầu cảng Vân Đồn. Ở đây, tàu bè tấp nập, chúng tôi bắt gặp một số tàu làm nghề te xiệp (là loại ngư cụ khai thác chủ động, hoạt động theo nguyên tắc lọc nước lấy cá). Đối tượng khai thác chủ yếu là các loại cá tôm nhỏ. Đây là nghề cấm hoạt động ven bờ. Ông Ngô Công Chuột, xã Phong Hải, huyện Yên Hưng, là chủ của chiếc tàu có công suất 45 CV làm nghề te xiệp. Ông cho biết, đêm qua 2 vợ chồng ông đánh được hơn 80kg cá tạp, loại cá này chủ yếu bán làm cá mồi cho các bè nuôi trồng thuỷ sản, 1kg có giá từ 2.500 - 3.000 đồng. Thực tế, nghề te xiệp hoạt động quanh năm, phạm vi ông Chuột đánh bắt từ bến Vân Đồn lên đến khu vực Cửa Ông (TX Cẩm Phả). Thời gian đánh bắt thường bắt đầu từ chiều tối và kết thúc vào sáng hôm sau, trung bình một tháng làm được 16 ngày. Trong giấy phép khai thác thuỷ sản của hộ gia đình ông đăng ký nghề chính là nghề giã ván, hoạt động vùng lộng. Nhưng do hoạt động không hiệu quả, đã từ lâu gia đình ông đã chuyển sang nghề te xiệp, hoạt động ven bờ. Mặc dù biết, nghề te xiệp đã xâm hại nghiêm trọng đến nguồn lợi thuỷ sản và môi trường sinh thái ven biển nhưng ông và không ít hộ ngư dân ở khu vực này vẫn cố tình vi phạm; bởi theo họ, “không làm thì lấy gì mà sống” (!).
Theo thống kê, hiện nay toàn tỉnh có 96% tàu khai thác thuỷ sản ven bờ, cơ cấu nghề nghiệp không hợp lý, hoạt động đánh bắt thuỷ sản chủ yếu ở ven bờ, tình trạng sử dụng chất nổ, xung điện và chất độc để khai thác thuỷ sản làm cạn kiệt nguồn lợi và gây mất trật tự trên biển diễn ra thường xuyên. Mật độ tàu thuyền tập trung khai thác quá mức, với cường độ lớn ở gần bờ, còn nhiều các vi phạm như: khai thác trong vùng cấm có thời hạn, sử dụng công cụ mắt lưới nhỏ hơn quy định để khai thác, dùng các loại đăng đó để khai thác v.v. Với việc gia tăng tốc độ khai thác như hiện nay, đặc biệt là sự mất cân đối giữa 2 vùng khai thác ven bờ và xa bờ, trong tương lai nguồn lợi thuỷ sản ven bờ của tỉnh, nhất là các nhóm cá nổi, cá tầng đáy sẽ vĩnh viễn biến mất. Được biết, hiện nay, công tác quản lý, bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản vùng biển Quảng Ninh còn gặp rất nhiều khó khăn bởi lực lượng khai thác ven bờ phát triển quá mức, trong khi đa số người dân không chấp hành các quy định về đăng ký, đăng kiểm tàu, sử dụng ngư cụ khai thác mang tính huỷ diệt, không quan tâm đến lợi ích chung của cộng đồng. Mặc dù, các cơ quan chức năng thường xuyên tiến hành kiểm tra, nhưng do lực lượng mỏng không đủ để phân bổ. Mặt khác kinh phí không đủ để cấp các tàu lớn, ca nô v.v... cho lực lượng chức năng làm phương tiện đi lại, nên ngư dân vẫn mang tâm lý chung “đánh chỗ này, chạy chỗ khác”. Khi các cơ quan chức năng kiểm tra rời đi, họ lại sẵn sàng vi phạm. Thêm nữa, phần lớn các trường hợp vi phạm lại nằm trong bộ phận ngư dân nghèo nên việc xử phạt đối với các lực lượng chức năng vẫn còn khó khăn, chỉ mang tính chất nhắc nhở... Việc làm này đã ảnh hưởng xấu đến công tác bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, đe doạ nghiêm trọng về nguy cơ cạn kiệt nguồn lợi ở vùng biển Quảng Ninh.
