Những năm gần đây, hợp tác phát triển kinh tế thương mại ở khu vực biên giới giữa các tỉnh của Việt Nam và Quảng Tây - Trung Quốc được thực hiện theo đường lối “đổi mới, cải cách và mở cửa”.
Nhờ đó, kinh tế Quảng Ninh đã có bước phát triển khá toàn diện với mức tăng trưởng khá. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch đúng hướng. Tỷ trọng ngành dịch vụ thương mại đặc biệt là hoạt động dịch vụ thu ngoại tệ ngày càng chiếm tỉ trọng cao trong cơ cấu GDP của tỉnh. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, dịch vụ này tuy là thế mạnh của tỉnh nhưng vẫn chưa được phát huy tối đa.
Mặc dù là cửa khẩu quốc gia nhưng hoạt động xuất nhập khẩu tại cửa khẩu Hoành Mô (Bình Liêu) vẫn rất hạn chế. Trong ảnh: Chuẩn bị mặt hàng quế xuất qua cửa khẩu Hoành Mô.
Để kinh tế Quảng Ninh phát triển nhanh và bền vững trong quá trình hội nhập sâu rộng như hiện nay, một trong những con đường là phát triển thương mại biên giới, mở rộng giao lưu thương mại dịch vụ... Đây là mục tiêu lớn, nhằm khai thác có hiệu quả các tiềm năng lợi thế của Quảng Ninh. Đó là, tận dụng lợi thế “ven biên giới, ven biển và ven sông”, có các cửa khẩu thông thương với Trung Quốc. Không chỉ vậy, Quảng Ninh còn có mạng lưới đường bộ, đường thủy và tương lai là đường sắt, đường hàng không kết nối với các địa phương trong Vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, cũng như khu vực Đông Bắc bộ và cả nước, rất thuận tiện trong hoạt động xuất nhập khẩu với thị trường Trung Quốc. Trong những năm gần đây, trung bình mỗi năm có tới hàng nghìn doanh nghiệp trong cả nước, tham gia xuất nhập khẩu hàng hóa qua địa bàn tỉnh. Theo thống kê của Sở Công Thương, hiện nay trên địa bàn Quảng Ninh có gần 100 doanh nghiệp kinh doanh tạm nhập tái xuất.
Năm 2009, các khoản thu từ hoạt động dịch vụ xuất khẩu (hoạt động tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, kho ngoại quan) đạt 32 triệu USD, tăng 28% so với cùng kỳ. Kết quả trị giá hàng tạm nhập tái xuất đạt 279 triệu USD. Hàng chuyển khẩu đạt 271 triệu USD. Hàng qua kho ngoại quan đạt 462 triệu USD. Hoạt động trao đổi hàng hoá diễn ra tại các chợ biên giới, chợ cửa khẩu, chợ trong khu kinh tế cửa khẩu. Qua tổng hợp của Bộ Công Thương về hoạt động dịch vụ thương mại của các tỉnh biên giới phía Bắc (Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai, Hà Giang) 5 năm (2004-2008), Quảng Ninh là tỉnh có tỷ lệ và giá trị kim ngạch xuất nhập khẩu cao nhất. Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, thương mại dịch vụ giai đoạn 2010-2020 sẽ phát triển mạnh hơn so với thương mại hàng hoá. Trong nhóm dịch vụ thương mại thì dịch vụ vận tải, kho ngoại quan và cảng biển sẽ phát triển rất nhanh. Để tận dụng và phát huy lợi thế, tỉnh cần xây dựng chiến lược phát triển để vượt qua thách thức, khó khăn trong giai đoạn tới.
Nhìn từ kinh nghiệm phát triển của Trung Quốc cho thấy, ngay từ khi mở cửa biên giới, Trung Quốc đã có sự chuẩn bị kỹ trên nhiều phương diện. Động thái tích cực đầu tiên là thành lập Cục Biên mậu chuyên theo dõi, quản lý các hoạt động liên quan đến thương mại biên giới. Trao quyền tự chủ cho các địa phương biên giới quản lý, điều hành hoạt động thương mại biên giới, thực hiện các chính sách như chiến lược đại khai phá miền Tây, chấn hưng Đông Bắc và miền Trung... Thông qua các chính sách, Trung Quốc cho từng địa phương biên giới trong từng thời điểm nhất định được hưởng các ưu đãi về thuế đối với hoạt động thương mại biên giới, trao đổi hàng hoá của cư dân biên giới. Khi chính sách của nước ta là mỗi cư dân khu vực biên giới được miễn thuế hàng hoá với mức tối đa 2 triệu đồng/người/ngày thì Trung Quốc đã nâng mức cho miễn thuế tới 8000 NDT/ người/ gày... Việc làm này nhằm mục đích khuyến khích, tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động biên mậu cũng như kinh tế vùng biên phát triển.
Trong điều hành cụ thể, Trung Quốc luôn thay đổi cơ chế buôn bán biên mậu với Việt Nam. Hiện nay chính sách biên mậu đã được thay bằng chính sách xúc tiến phát triển kinh tế thương mại khu vực biên giới với nhiều mục tiêu và nội dung mới. Từ thực tế phát triển thương mại biên giới những năm qua cho thấy, đang có sự tham gia của nhiều cơ quan chức năng nên đôi khi dẫn tới tình trạng trách nhiệm chưa rõ ràng. Việc kiểm tra làm thủ tục cho hàng hoá xuất nhập khẩu phía cửa khẩu Việt Nam có trường hợp còn mang tính hình thức. Sự phối kết hợp các lực lượng kiểm tra ở cửa khẩu có những bất cập, cùng với cơ chế chính sách chưa đồng bộ đã làm cho hoạt động xuất nhập khẩu ở vùng biên giới chưa đạt hiệu quả như mong muốn.
Sau gần 20 năm mở cửa biên giới, cùng với việc rút ra những bài học kinh nghiệm trong hoạt động biên mậu chúng ta cũng cần nhìn nhận những hạn chế để sớm có giải pháp khắc phục. Phần đông doanh nghiệp tham gia hoạt động thương mại biên mậu có quy mô nhỏ, nên thiếu chiến lược kinh doanh ổn định, lâu dài dẫn tới trường hợp nhiều khi bị rủi ro thua thiệt. Mặt khác, việc phát triển hai hành lang kinh tế Việt - Trung cũng tạo ra thách thức cho thế mạnh về lưu thông hàng vật tư của Quảng Ninh với Trung Quốc. Bởi tuyến hành lang kinh tế Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng sẽ trở thành tuyến đường lớn mang tầm quốc tế về lưu thông vật tư, khi đó nhiều mặt hàng vật tư mà trước đây là thế mạnh trong trao đổi thương mại của Quảng Ninh sẽ không qua thị trường của tỉnh. Điều đó cho thấy, cần phải có những định hướng phát triển thương mại phù hợp để khắc phục được thách thức này. Bên cạnh đó, Quảng Ninh còn phải đối mặt với yếu tố cạnh tranh thị trường, bởi không phải là tỉnh duy nhất có cửa khẩu với Trung Quốc. Hiện nay Lạng Sơn, Lào Cai và các tỉnh khác cũng đang tích cực khai thác các cơ hội phát triển thương mại biên giới trên cơ sở tăng cường các quan hệ hợp tác giữa các địa phương hai bên, thúc đẩy xây dựng các Khu hợp tác kinh tế biên giới với những thế mạnh riêng.
Do vậy, tỉnh cần phải có những định hướng phát triển thương mại khu vực biên giới với những thế mạnh riêng của mình để cạnh tranh và tạo sức hút riêng trong hoạt động thương mại biên giới.
