Sau khi có Nghị quyết Trung ương 5 (khoá IX) về đổi mới phát triển kinh tế tập thể, từ năm 2000 đến nay hoạt động của các HTX, tổ hợp tác đã góp phần tích cực vào việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế ở từng địa phương, hoàn thành kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội mà Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh đề ra. Mặc dù có chuyển đổi, có “cú huých’’ của Nhà nước bằng cơ chế chính sách nhưng nhìn chung các HTX vẫn lúng túng trong tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh.
HTX nông nghiệp Bình Khê phối hợp với TT Khuyến nông tỉnh triển khai thành công mô hình trồng đậu tương.
HTX nông nghiệp-vẫn chưa thoát khỏi cái bóng của Nhà nước
Tính đến hết tháng 6-2007, toàn tỉnh có 144 HTX nông nghiệp, chiếm 1,96% so với tổng số HTX nông nghiệp của cả nước, trong đó có 115 HTX đang hoạt động, 29 HTX không hoạt động hoặc đã ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể.
Sau khi có Nghị quyết Trung ương 5 về tiếp tục đổi mới phát triển kinh tế tập thể, tỉnh đã tập trung thực hiện 6 nhóm chính sách cơ bản nhằm thúc đẩy kinh tế tập thể phát triển. Đó là, khuyến khích và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các hộ nông dân, các hợp tác xã và tổ hợp tác thực hiện dồn điền đổi thửa để thuận tiện trong sản xuất và cơ giới hoá nông nghiệp. Thực hiện chính sách giao đất không thu tiền và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâu dài cho HTX để xây dựng trụ sở. Miễn thuế sử dụng đất nông nghiệp trong hạn điền cho các hộ nông dân, thuế thu nhập doanh nghiệp cho các hợp tác xã hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp. Thực hiện chính sách hỗ trợ đầu tư trong sản xuất nông nghiệp, cho các hộ nông dân vay vốn ưu đãi xoá đói giảm nghèo để phát triển sản xuất. Về giải quyết nợ đọng của các HTX theo số liệu từ Sở Tài chính, ngân sách tỉnh đã cấp 3,722 tỷ đồng để xoá nợ cho các HTX, trong đó: HTX nông nghiệp 2.486 triệu đồng; HTX phi nông nghiệp 1.236 triệu đồng. Tài sản của HTX cũ và tài sản của Nhà nước đã giao cho HTX sử dụng trước đây nay giao lại cho HTX đã thực hiện chuyển đổi làm vốn quỹ không chia, thuộc sở hữu chung. Để thúc đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi, cơ cấu mùa vụ, hàng năm ngân sách tỉnh đều dành một khoản tiền để đầu tư cho công tác khuyến nông, lâm, ngư. Ngoài ra còn cấp kinh phí để tổ chức các lớp tập huấn về kiến thức cho chủ nhiệm, phó chủ nhiệm, kế toán các HTX. Nhận thấy nhu cầu đầu tư kết cấu hạ tầng của các HTX là rất lớn nhưng nguồn vốn đầu tư thì có hạn, tỉnh đã nghiên cứu, ban hành cơ chế huy động đóng góp của nhân dân để xây dựng kết cấu hạ tầng, đặc biệt là: Chính sách hỗ trợ đầu tư hệ thống đường giao thông nông thôn, đường liên khu; kiên cố hoá kênh mương và hệ thống thuỷ lợi, đảm bảo đủ nước tưới ổn định cho khoảng 70% diện tích đất nông nghiệp.
Mặc dù có được ‘’cú huých’’ như vậy nhưng theo đánh giá phân loại của Chi cục HTX và phát triển nông thôn sau 5 năm thực hiện Nghị quyết chỉ có 2% HTX đạt loại tốt, 35% đạt mức khá. 46% trung bình, 17% yếu. Mô hình tổ chức và phương thức hoạt động của nhiều HTX nông nghiệp không phù hợp với cơ chế phát triển kinh tế hiện nay, nhìn chung vẫn chưa thoát khỏi ảnh hưởng của mô hình HTX kiểu cũ. Một bộ phận tuy đã chuyển đổi theo Luật HTX song vẫn chưa xử lý triệt để những tồn đọng, nhất là nợ giữa xã viên với HTX; xã viên vào HTX nhưng không có cổ phần để đóng mà cứ bố mẹ là nông dân, con cái lớn lên tự khắc sẽ là xã viên, không cần làm đơn xin vào HTX, không cần đóng góp cổ phần, sức lao động, vốn. Việc phân chia lợi nhuận trong sản xuất kinh doanh gần như không đặt ra, và hầu hết các hộ nông dân đã sản xuất tự chủ theo kinh tế hộ gia đình và chỉ mua điện, nước, giống do HTX bán ‘’đại lý’’ cho ngành điện, công ty quản lý khai thác công trình thuỷ lợi, công ty giống... Như vậy cung cách hoạt động không khác mấy so với trước khi chuyển đổi, chủ yếu duy trì sự tồn tại của HTX là chính. Năng lực tài chính của các HTX hiện rất yếu, thiếu vốn hoạt động, bình quân vốn lưu động mỗi HTX chỉ có 13,7 triệu đồng, nằm chủ yếu trong tài sản và công nợ đọng, chưa có biện pháp hữu hiệu để thu hồi. Trong khi kinh tế nông nghiệp nông thôn những năm gần đây ngày càng phát triển nhanh, mạnh thì quy mô hoạt động của các HTX lại ngày càng thu nhỏ lại, trình độ sản xuất lạc hậu, năng lực nghiệp vụ quản lý của đội ngũ cán bộ HTX yếu. Đến nay mới có khoảng 20% đã qua đào tạo, số còn lại hoạt động theo kinh nghiệm vì vậy nhiều HTX thực hiện cơ chế tổ chức, quản lý tài chính không đúng Luật HTX, vẫn còn nhiều HTX duy trì việc trích lập phí quản lý và quỹ HTX phân bổ đều trên đầu diện tích canh tác. Thực tế hiện nay nếu chính quyền không tạo điều kiện cho các HTX nông nghiệp được ‘’độc diễn’’ về thuỷ nông, điện ở xã thì chắc chắn còn nhiều HTX nông nghiệp nữa buộc phải giải thể. Nhiều chuyên gia kinh tế nhận định thực chất các HTX nông nghiệp hiện nay vẫn chưa thoát khỏi cái bóng bao cấp của Nhà nước.
HTX phi nông nghiệp-hoạt động tốt, hiệu quả cao.
Hiện nay số HTX hoạt động trong lĩnh vực phi nông nghiệp như tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ điện, xây dựng, vận tải, thương nghiệp chiếm số lượng khá lớn và hoạt động tương đối có hiệu quả. Đối với HTX vận tải nguồn vốn được hình thành từ tài sản của các cá nhân hợp tác với nhau tạo thành thế mạnh để hoạt động nhưng thực chất tài sản là thuộc sở hữu của cá nhân. Bộ máy quản lý gọn nhẹ, Chủ nhiệm HTX chủ động giải quyết xử lý thông tin trong quá trình sản xuất kinh doanh, các chủ phương tiện phải trích % theo doanh thu nộp vào để chi phí, nộp thuế và chi các khoản khác. Khi các chủ phương tiện trích tỷ lệ % theo doanh thu vào quỹ HTX, HTX sau khi trừ các chi phí và trích lập các quỹ theo điều lệ HTX quy định số còn lại phân phối tiếp và tái đầu tư cho sản xuất kinh doanh. Lương và các khoản chi phí khác do chủ phương tiện chi trả theo hình thức khoán cho các thành viên tham gia lao động. Theo Sở Giao thông-Vận tải tính đến hết tháng 6-2007, toàn tỉnh có 10 HTX vận tải bộ, 13 tổ hợp tác vận tải. Tổng số phương tiện của 2 loại hình hợp tác xã và tổ hợp tác có 167 xe khách, 92 xe tải. Tổng số xã viên là 367 người. Các HTX vận tải đã chuyển đổi và các HTX thành lập mới theo luật HTX hoạt động năng động và có hiệu quả, vì sau khi thành lập và chuyển đổi không phải giải quyết các vấn đề còn tồn tại, bộ máy hoạt động gọn nhẹ, nhanh nhạy hơn trong cơ chế thị trường, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ với Nhà nước, là chỗ dựa đáng tin cậy của các chủ hàng. Thu nhập bình quân của xã viên các HTX vận tải đạt 2 triệu đồng/người/tháng.
Đối với các HTX công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp do được thành lập từ trước khi có luật HTX, một số HTX ra đời từ rất sớm, có thời gian hoạt động khá lâu nên đứng vững trên thị trường và ngày càng phát triển như HTX sứ Đông Thành (Đông Triều), HTX Tân Sơn (Hạ Long)... Các đơn vị này phát triển ổn định, doanh thu năm sau cao hơn năm trước, luôn thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ với Nhà nước. Các HTX thương nghiệp mặc dù giảm về số lượng nhưng cơ bản kinh doanh có hiệu quả khá, tăng tích luỹ vốn và đảm bảo thu nhập cho xã viên, người lao động. Một số HTX đã mạnh dạn đầu tư để nâng cấp nhà hàng khách sạn, đóng mới tàu thuyền du lịch và các hoạt động thương mại khác nhằm đáp ứng một phần yêu cầu hội nhập kinh tế thế giới.
Dù còn nhiều khó khăn nhưng không thể phủ nhận kinh tế HTX đã đóng góp rất lớn vào sự phát triển kinh tế- xã hội chung của tỉnh, tiếp tục củng cố vai trò thành phần kinh tế này là xu hướng tất yếu của sự phát triển. Vì vậy cần có giải pháp thiết thực, phù hợp hơn để thúc đẩy HTX nông nghiệp theo kịp tốc độ phát triển của kinh tế nông nghiệp nông thôn, nhanh chóng thoát khỏi cái bóng bao cấp của Nhà nước. Tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa hiệu quả hoạt động của các HTX trên lĩnh vực phi nông nghiệp.
