Năng lực quản lý của các HTX dịch vụ điện năng: Tồn tại nhiều yếu kém

Vào cuối năm 2007, đoàn công tác liên ngành bao gồm: Sở Công nghiệp (nay là Sở Công thương), Sở Tài chính và Điện lực Quảng Ninh đã đi kiểm tra tại 16/80 Tổ chức quản lý điện nông thôn (TCQLĐNT) thuộc 15 xã của 7 huyện, thị trên địa bàn tỉnh (Uông Bí, Móng Cái, Cẩm Phả, Đông Triều, Yên Hưng, Tiên Yên, Hoành Bồ). Qua đây đã thấy nhiều bất cập trong công tác quản lý và kinh doanh bán điện. Tình trạng bán điện qua 2 cấp, qua cai thầu, khoán trắng, bán điện theo giá bậc thang và không đúng giá bán điện được cấp có thẩm quyền phê duyệt còn tồn tại ở nhiều TCQLĐNT và trong 16 TCQLĐNT được kiểm tra thì có tới 10 TCQLĐNT chưa được cấp giấy phép hoạt động điện...

Hiện nay trên địa bàn tỉnh, công tác quản lý kinh doanh bán điện nông thôn chủ yếu được thực hiện dưới 2 hình thức: HTX nông nghiệp dịch vụ tổng hợp và HTX dịch vụ điện. Loại mô hình này chiếm trên 90% số lượng các tổ chức kinh doanh bán điện ở nông thôn trên địa bàn tỉnh. Về cơ bản mô hình này được sự ủng hộ của chính quyền địa phương, nhiều HTX gắn liền với sự hình thành lưới điện của địa phương nên việc thực hiện quản lý và kinh doanh trên địa bàn xã có điều kiện tốt hơn. Tuy nhiên, trên thực tế, mô hình này còn bộc lộ nhiều yếu điểm đó là khả năng huy động vốn, vay vốn, tiếp cận nguồn vốn do không có tài sản thế chấp để đầu tư mở rộng hệ thống lưới điện và nâng cấp cải tạo.

Một số nơi lưới điện được đầu tư từ nhiều chục năm về trước song không có sự nâng cấp cải tạo lại dẫn đến tình trạng xuống cấp trầm trọng, chất lượng điện thấp, tổn thất điện năng cao và có nguy cơ gây mất an toàn trong quản lý vận hành lưới điện. Điển hình là HTX dịch vụ điện nước Hoàng Tân, huyện Yên Hưng (tỉ lệ tổn thất điện năng 25%), HTX nông nghiệp dịch vụ điện Phương Nam, TX Uông Bí (tỉ lệ tổn thất điện 25,4%); HTX nông nghiệp Hải Lạng, huyện Tiên Yên (tỉ lệ tổn thất điện 28%)... Bên cạnh đó, trong quá trình quản lý kinh doanh bán điện, một số TCQLĐNT chưa triển khai ký hợp đồng mua bán điện theo quy định (Quyết định số 08/2006/QĐ-BCN, ngày 12-4-2006 của Bộ Công nghiệp về việc ban hành mẫu hợp đồng mua bán điện phục vụ mục đích sinh hoạt), chưa mở đầy đủ các loại sổ sách kế toán và giá bán điện sản xuất kinh doanh chưa đúng, điển hình như HTX Nông nghiệp xã Hải Lạng được UBND huyện Tiên Yên phê duyệt giá bán điện sinh hoạt 699đ/kwh nhưng HTX đã thực hiện bán điện 700đ/kwh cho các hộ dân thuộc trung tâm xã, số hộ xa trung tâm giá bán 750đ/kwh, ngoài ra HTX còn bán qua công tơ cụm cho 326 hộ với giá 700đ/kwh và giá bán điện đến các hộ sau công tơ cụm bình quân 850đ/kwh. Hay HTX dịch vụ điện xã Đông Hảo (Móng Cái) đã thực hiện việc bán giá điện sinh hoạt đến các hộ dân thuộc thôn Cái Khánh với giá 800đ/kwh và bán điện cho 32 hộ thuộc thôn Tài Noong qua công tơ cụm với giá 600đ/kwh... Những lý do dẫn tới tình trạng trên một phần chưa có sự giám sát chặt chẽ của chính quyền địa phương sở tại. Thêm vào đó, các tổ chức quản lý điện nông thôn ở nhiều xã, thành lập chỉ là để hoàn thành kế hoạch chuyển đổi, nên việc lựa chọn nhân sự vào các tổ chức này cũng không chặt chẽ, nhiều người trong bộ máy không có chuyên môn, nghiệp vụ, năng lực quản lý sổ sách, nhất là quản lý kỹ thuật yếu kém, dẫn đến tình trạng tổn thất điện năng ngày càng cao. Điều gây bức xúc cho người dân là TCQLĐNT không thực hiện bán điện đến trực tiếp hộ tiêu thụ mà bán qua công tơ tổng do vậy phần tổn thất điện năng phía sau công tơ tổng người dân phải chịu. Giá điện không còn ở mức giá sàn là 700đ/kwh theo quy định nữa mà cao hơn rất nhiều, trong khi đó, biên chế của các TCQLĐNT ở các địa phương quá cồng kềnh...

Làm thế nào để hạn chế những yếu kém của các mô hình quản lý điện nông thôn, góp phần nâng cao chất lượng điện, giảm tổn thất điện năng? Đây thực sự là một bài toán cần có giải pháp đủ mạnh.

Xuất phát từ thực tế cho thấy, các khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa công tác đầu tư lưới điện gặp nhiều khó khăn, chi phí đầu tư lớn. Bên cạnh đó, mức sử dụng điện của các hộ dân nông thôn thường rất thấp nên doanh thu tiền điện không đủ để trang trải chi phí quản lý vận hành, có khu vực không có khả năng thu hồi vốn. Vì vậy, mặc dù các đơn vị kinh doanh điện nông thôn đều có tính chi phí khấu hao tài sản cố định để nâng cấp cải tạo. Tuy nhiên, nguồn trích khấu hao tài sản cố định chỉ đủ để sửa chữa nhỏ, mở rộng các trục đường ngắn, không có khả năng xây dựng mới và cải tạo lại hệ thống lưới điện. Chưa kể đến, hiện nay tại hầu hết các địa phương, tình trạng sử dụng công tơ không rõ xuất xứ, không được kiểm định, do đó sai số công tơ đã ảnh hưởng đến số liệu tổn thất thực trên lưới. Phần lớn việc lắp công tơ đều là người dân bỏ tiền đầu tư, do các đơn vị quản lý kinh doanh điện nông thôn (trừ các đơn vị của ngành Điện lực) không có khả năng đầu tư tới tận công tơ theo quy định tại Luật Điện lực. ông Phạm Quang Thái, Phó Giám đốc Sở Công thương cho biết: Để nâng cao năng lực quản lý của các TCQLĐNT trước hết cần nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương các cấp nhất là cấp xã trong công tác quản lý Nhà nước đối với các TCQLĐNT trên địa bàn. Đồng thời tăng cường công tác đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý và thực hiện tốt việc kiểm tra sát hạch để cấp thẻ an toàn điện nông thôn; kiểm định công tơ theo đúng quy định, củng cố hệ thống sổ sách hạch toán kinh doanh điện. Quan tâm và kiểm soát chặt chẽ đối với bộ máy tổ chức, nhân sự và giá bán điện cho các hộ dân khu vực nông thôn, nhất là chính sách về giá bán buôn, bán lẻ để đảm bảo lợi ích của người dân nông thôn, đồng thời tạo sự bình đẳng giữa các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh điện năng. Và điều quan trọng, nếu thấy mô hình quản lý điện nông thôn hoạt động không hiệu quả, thì cần sớm có biện pháp xem xét...”.

Như vậy có thể thấy, những tồn tại yếu kém của các TCQLĐNT đã được xác định rõ. Việc khắc phục tình trạng này không chỉ trách nhiệm của ngành Điện mà là trách nhiệm chung của các cơ quan quản lý Nhà nước các cấp và các địa phương.