Lãi suất vốn là công cụ chính để các tổ chức tín dụng sử dụng trong việc tính toán để đưa ra được các phương án kinh doanh nhằm mục tiêu mang lại lợi nhuận. Tuy nhiên “cơn bão” lãi suất ập đến giữa lúc chính sách thắt chặt tiền tệ được áp dụng và tình hình lạm phát gia tăng đã đẩy các ngân hàng (NH) vào vòng xoáy cạnh tranh, giành giật từng đồng vốn, gây nên những xáo trộn tiêu cực trên thị trường...
Và hiện tượng nhiều ngân hàng đồng loạt giảm lãi suất trong thời gian vừa qua liệu có phải là xu hướng mới cho lãi suất khi hậu quả của sự lạm dụng về nó ở các NH đã được “điểm mặt chỉ tên”?
* Ngân hàng đã sử dụng lãi suất như thế nào?
Khi lãi suất huy động được cạnh tranh đẩy lên cao nhằm mục đích hút vốn trong dân cư thì các NH cũng đồng thời đẩy lãi suất tín dụng lên đến mức... phải có lãi! Thêm vào đó là hàng loạt các loại phí, mỗi NH một cách thu phí khác nhau (miễn là có lãi), tạo nên ''cơn sốt'' trên thị trường tín dụng khiến các doanh nghiệp cũng như những khách hàng vay vốn khác rơi vào tình trạng bế tắc. Chi phí sử dụng vốn mà doanh nghiệp phải gánh trong thời gian này đã có lúc lên đến 24%/năm, cao nhất từ trước đến nay. Trước tình hình đó, để ổn định thị trường tiền tệ, NH Nhà nước đã ''khôi phục lại'' chức năng công cụ điều tiết thị trường là lãi suất cơ bản (hình như đã bị lãng quên suốt một thời gian dài)... Với mức lãi suất cơ bản thay đổi từ 12%/năm đến 14%/năm thì NH Nhà nước cũng đồng thời quy định mức trần lãi suất cho vay và cấm thu bất kỳ một loại phí tín dụng nào. Bị khống chế đầu ra cũng không đủ sức ngăn các NH dừng cuộc đua tăng lãi suất huy động. Chấp nhận lỗ để giữ vốn, lãi suất vô hình chung bị biến thành ''kẻ đào mỏ'' lợi nhuận của NH. Với mức lãi suất huy động kỷ lục lên đến 19%/năm trong khi lãi suất tín dụng tối đa là 21%/năm, NH cầm chắc lỗ, nhưng vẫn không thể không vào cuộc. Phần bù đắp lại chỉ có thể trông chờ vào túi lợi nhuận của thời gian trước khi ''bão lãi suất'' xảy ra.
Cũng trong thời gian này, biểu lãi suất ''ngược'' được tung ra ở tất cả các NH. Thông thường, một cơ cấu lãi suất hợp lý là phải tăng dần theo kỳ hạn, thời hạn gửi càng cao thì lãi suất càng cao. Thế nhưng trong biểu lãi suất ''ngược'', lãi suất cao nhất thuộc về các kỳ hạn ''cực ngắn'' và thấp hơn ở những kỳ dài hạn. Huy động vốn trong NH như một sự chụp giật chỉ với mục tiêu có vốn bằng mọi giá. Cơ cấu lãi suất như thế khiến nhiều người lo ngại về tính thanh khoản của NH, gây nên làn sóng hoang mang trong dân cư, thị trường tiền tệ có lúc chao đảo. Không dừng lại ở đó, trên thị trường tiền tệ lúc này còn xuất hiện khái niệm ''lãi suất theo thoả thuận''. Khi trần lãi suất đồng thuận trong Hiệp hội NH được kêu gọi thực hiện nghiêm túc thì nhiều NH ''lách'' bằng cách thoả thuận với khách hàng gửi tiền với mức lãi suất khác cao hơn mức lãi suất trần đã được đồng thuận và ''trưng'' trên quầy giao dịch. Điều này đã tạo nên một ''cơn sóng ngầm'' trong thị trường suốt một thời gian dài, cũng mạnh mẽ và khốc liệt không kém, cho đến khi quy định về lãi suất cơ bản của NH nhà nước chính thức có hiệu lực.
Có thể nói chưa bao giờ công cụ lãi suất trong NH lại trở nên ''vô dụng'' như lúc này khi mà việc dâng lãi suất lên cao không đồng nghĩa với việc vốn huy động được về NH thêm lớn. Mục đích lớn nhất của lãi suất huy động không phải là để hút vốn mà là để giữ vốn. Như vậy chẳng phải các NH dùng lãi suất để ''làm khó nhau''? Và điều đó chắc chắn cũng sẽ không tránh khỏi làm khó khăn cho chính mình?
* ''Hết mưa là nắng hửng lên thôi...''
Hàng loạt NH giảm lãi suất thời gian qua như một động thái tích cực cho một xu hướng ổn định thị trường tiền tệ vốn đã có quá nhiều biến động ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế. Cho dù mới chỉ giảm nhẹ và còn thể hiện rõ nét sự dè dặt, cầm chừng thì xu hướng này cũng được cho là những khởi sắc khả quan của thị trường. Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng sự dè dặt, cầm chừng ấy của các NH trong việc đưa ra quyết định giảm lãi suất là có lý do chính đáng: Làn sóng giảm lãi suất chưa diễn ra đồng loạt giữa các NH nên bất cứ NH nào khi đưa ra mức lãi suất mới thấp hơn cũng đều phải ''nhìn trước ngó sau'', trông chừng động thái của NH khác, tránh tối đa hiện tượng ''chảy vốn''. Tuy nỗi lo về tính thanh khoản có thể được gác lại do NH nhà nước khẳng định sẽ đảm bảo hỗ trợ cho các NH thương mại thiếu thanh khoản tạm thời, nhưng NH giảm lãi suất lúc này lại phải tính đến lợi nhuận và đặc biệt là khả năng thu hút vốn. Ngay lúc này, dù lãi suất huy động đã bắt đầu giảm nhưng ''cuộc chiến'' thu hút tiền gửi vẫn diễn ra gay gắt, bằng chứng là mức lãi suất vẫn ''nhấp nhổm'' bên cạnh các chương trình khuyến mại rầm rộ vẫn đang được nhiều NH tung ra bên cạnh những quyết định giảm lãi suất.
Thế nhưng, điều cốt lõi là thị trường đã thực sự ''hạ nhiệt'' so với hồi tháng 2 và 3. Những diễn biến chính đều mang dấu hiệu tích cực đối với sự ổn định lãi suất NH, như: Thị trường chứng khoán đang trong những phiên tăng điểm liên tục, tỷ giá hối đoái của NH và thị trường tự do đã xích lại gần nhau, lãi suất tín dụng cũng đã có được công bố giảm ở một số NH cho dù chỉ dành cho khách hàng đặc biệt. Về phía bản thân các NH, mục tiêu lợi nhuận và kinh doanh an toàn đã trở lại vị trí hàng đầu trong hoạt động. Chính vì vậy mục tiêu giảm chi phí vốn cũng được đặt ra. Và điều căn bản nữa là, trên thực tế, có tăng lãi suất huy động thêm nữa thì cũng không có được nguồn vốn tăng thêm tương xứng. Lựa chọn duy nhất cho mục tiêu lợi nhuận NH lúc này là giảm lãi suất, điều quan trọng là phải tính toán để có được lộ trình hợp lý, đảm bảo đủ hai yếu tố cạnh tranh và hiệu quả. Khó khăn sinh ra từ những khó khăn, hạn chế tín dụng ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và khách hàng vay vốn; và nó là nguyên nhân làm tăng thêm rủi ro cho NH qua con số nợ xấu mà khách hàng vì khó tiếp cận vốn nên khó có khả năng chi trả. Một mức lãi suất hài hoà, hợp lý, chấp nhận được đang là mong muốn không chỉ riêng NH. Lãnh đạo một chi nhánh NHTM nhận xét với vẻ lạc quan: “Chắc chắn lãi suất cơ bản sẽ không tăng. Nếu không giữ nguyên, tôi tin là sẽ có sự thay đổi giảm trong thời gian tới. Động thái giảm lãi suất của nhiều NH thời gian này chỉ là bước đi trước đón đầu một thị trường ổn định và khoẻ mạnh...”
