Qua đợt mưa cuối tháng 7 đầu tháng 8 vừa qua, nhiều công trình thuỷ lợi khu vực miền Đông (Quảng Ninh) đã bị hư hỏng nặng. Đặc biệt, gần 1.000m kênh mương của TX Móng Cái, huyện Hải Hà, huyện Tiên Yên đã bị hỏng hoàn toàn và hầu hết các tuyến kênh mương còn lại bị rạn nứt, có thể đổ, vỡ bất kỳ lúc nào. Vì sao nhiều công trình thuỷ lợi mới được đưa vào sử dụng từ 3- 5 năm đã bị hư hỏng?
Trong các công trình thuỷ lợi đang bị hư hỏnghiện nay, hệ thống công trình thuỷ lợi Tràng Vinh (Móng Cái) có “tuổi thọ” ngắn nhất. Công trình này được xây dựng từ năm 1996 với tổng mức đầu tư 198 tỷ đồng từ nguồn vốn của Bộ NN&PTNT và một phần vốn đối ứng của tỉnh Quảng Ninh, được hoàn thành từng phần đưa vào sử dụng từ năm 2002. Quy mô công trình gồm: đập chính, đập tràn, cống lấy nước, đường thi công kết hợp quản lý; hệ thống kênh mương và các công trình trên kênh. Mặc dù mới đưa vào sử dụng, nhưng nhiều tuyến kênh mương, hồ đập của công trình đã bị hư hỏng nặng, thậm chí một số tuyến kênh chưa đưa vào sử dụng đã sạt lở, cống tiêu trên kênh bị vỡ, đổ sập hoàn toàn.
Cán bộ kỹ thuật Trạm Thủy nông Móng Cái kiểm tra đoạn kênh N6b bị đổ sau trận mưa ngày 7-8-2006. Hiện nay toàn tỉnh có 37 đập dâng trên sông suối, các đập này hầu hết đều là đập thời vụ được xếp bằng đá, cứ sau một mùa mưa lũ là đập bị cuốn trôi. Trận mưa cuối tháng 7 đầu 8 vừa qua, các đập thời vụ Hà Tràng Tây (xã Đông Hải) và đập Đầm Dẻ (xã Đông Hải, Tiên Yên); Núi Chùa (Hải Hà) đã bị lũ cuốn trôi; các cánh cống dưới đê của huyện Hải Hải, Uông Bí, Yên Hưng cũng đã bị hư hỏng.
Đi kiểm tra tuyến kênh cấp 1 N6b thuộc hệ thống công trình thuỷ lợi này, anh Bùi Tố Đông, Trạm trưởng Trạm Thuỷ nông Móng Cái (Công ty Quản lý khai thác Công trình Thuỷ lợi miền Đông) không khỏi ngỡ ngàng, vì trước đó các cán bộ kỹ thuật của Công ty đi kiểm tra tuyến kênh, mới... đổ 24m đoạn từ K0 đến K0+ 024, nhưng sau vài giờ quay lại, 134m bờ tường kênh phía bên phải đã đổ sập hoàn toàn. Đây là tuyến kênh có nhiệm vụ dẫn nước tưới cho toàn bộ diện tích canh tác của thôn 6, xã Hải Đông, được xây kiên cố bằng gạch và đổ bê tông, đưa vào sử dụng từ năm 2003. Đi hết chiều dài kênh, chúng tôi thấy hầu hết tường phía bên phải kênh đều đã bị nứt, nước từ trên đồi chảy vào lòng kênh qua những vết nứt này. Anh Đông cho biết: “Do tường kênh không có lỗ tiêu thoát nước, 2 bên bờ kênh cũng không có rãnh thoát nước, sau mỗi trận mưa toàn bộ nước từ trên đồi dồn ép vào bờ kênh nên nguy cơ mất ổn định của kênh rất khó tránh khỏi. Những đoạn tường đã bị nứt chắc chắn sẽ tiếp tục bị đổ. Biện pháp khắc phục tốt nhất hiện nay là phá bỏ toàn bộ tường gạch xây cũ để xây lại bằng tường gạch mới, có bố trí thanh giằng ngang để tăng ổn định của tường kênh, thiết kế các lỗ tiêu thoát nước phù hợp với điều kiện địa hình khu vực này. Cần phải đào rãnh thoát nước bên bờ kênh để giảm áp lực nước từ trên đồi đổ vào kênh. Trong lúc chờ khắc phục sự cố, kênh không thể dẫn nước tưới được”.
Tại tuyến kênh N12A, một đoạn dài tường phía bên trái bờ kênh bị đổ sập, gạch, vữa nát vụn trong lòng kênh. Do mới mưa xong, nên nước từ một số khu dân cư của phường Ninh Dương chảy qua những chỗ bị vỡ vào lòng kênh. Theo thiết kế, tuyến kênh này có nhiệm vụ dẫn nước tưới cho toàn bộ diện tích canh tác của phường Ninh Dương và xã Vạn Ninh, nhưng sau mỗi trận mưa, kênhlại phải thêm nhiệm vụ tiêu thoát nước cho các khu vực dân cư nơi nó đi qua. Trên đoạn kênh đi qua thôn 1, phường Ninh Dương, chúng tôi thấy túi ni lon, quần áo rách, chiếu cũ vứt ngổn ngang bên bờ kênh, xác súc vật chết trôi lều bều trong lòng kênh. Một công nhân Trạm Thuỷ nông Móng Cái cho biết: “Ngày nào chúng tôi cũng tổ chức dọn rác, nhưng cứ làm xong, quay lại đã thấy lòng kênh đầy rác rồi. Do kênh nằm thấp hơn mặt đất tự nhiên, không có hệ thống thoát nước hai bên bờ kênh, nước từ các khu dân cư đổ vào bờ kênh rất lớn. Nên mặc dù mới được đưa vào sử dụng vài năm, nhưng tuyến kênh này đã bịnứt nhiều chỗ, đặc biệt trận mưa cuối tháng 7-2006 chỉ có 29 mm, nhưng 15m tường xây phía bên trái kênh bị đổ hoàn toàn, 187m tường kênh đoạn từ K5+367 đến K5+ 554 bị nứt dọc nhiều chỗ, nguy cơ đổ rất lớn”. Chỉ nhìn những viên gạch xây tường kênh đã bị vỡ, từng mảng vữa vụn nát khi khẽ cầm bóp trên tay, chúng tôi những người không có chuyên môn về xây dựng cũng hiểu rằng chất lượng xây dựng công trình không tốt. Bị hư hỏng nặng hơn 2 tuyến kênh trên, tuyến kênh đất N22 dẫn nước tưới cho một phần diện tích canh tác của xã Hải Hoà và khu nuôi trồng thuỷ sản Lục Lầm đã bị sạt lở gần hết, nhiều đoạn bờ kênh bị sạt chỉ còn vừa bước chân đi, cống tiêu số 1 trên kênh bị sập. Hiện tại kênh không có khả năng dẫn nước phục vụ sản xuất.
Nếu như các tuyến kênh mương tuổi thọ tính bằng năm, thì một số đập, cống, đường tràn, đường quản lý hồ, tuổi thọ lại chỉ tính bằng tháng. Điển hình như đường quản lý hồ Tràng Vinh số 2, đây là tuyến đường đất đi từ quốc lộ 18 đến đập chính và đập phụ (tràn sự số) của hồ, là tuyến đường duy nhất để đi kiểm tra, vận chuyển vật tư, thiết bị để sửa chữa và ứng cứu công trình khi có sự cố xảy ra. Đường mới được bàn giao từ tháng 4- 2006 và vẫn đang trong thời gian bảo hành, nhưng trận mưa ngày 7- 8 đất đá, nước từ trên đồi chảy xuống đã làm mặt đường bị sạt lở 400 m3, nhiều chỗ mặt đường bị sạt lở mất 2/3, không còn khả năng lưu thông. Vì là đường được đắp bằng đất, không được đầm chặt, nên mưa lũ đã làm mặt đường bị xói mòn, nhiều đoạn tạo thành vũng nước đọng sâu gần 50 cm. Cống lấy nước đầu kênh chính vai đập Khe Dè có nhiệm vụ ngăn lũ và lấy nước từ suối Khe Dè vào kênh chính Tràng Vinh để tưới cho diện tích canh tác của các xã Hải Yên, Vạn Ninh, Hải Xuân, Hải Hoà và phường Ninh Dương, được xây dựng năm 1999, nhưng đến nay tường cánh cống thượng lưu bị nước lũ làm nghiêng, tường bị nứt từ đỉnh xuống chân, hèm phai bị rỗng không còn khả năng giữ nước.
Đưa chúng tôi đi kiểm tra những điểm bị hư hỏng của cống, ông Lê Quang Phùng, Giám đốc Công ty Quản lý khai thác Công trình Thuỷ lợi miền Đông cho biết: “Những điểm bị nứt trên tường nguy cơ đổ khi có mưa lũ là rất lớn, do hèm phai không còn khả năng giữ nước. Sau mỗi trận mưa là nước dồn về hệ thống kênh chính, rất nguy hiểm cho sự ổn định kênh chính. Hệ thống công trình thuỷ lợi Tràng Vinh mới được đưa vào sử dụng, nhưng trong quá trình quản lý chúng tôi thấy rất nhiều bất cập. Máy phát điện để vận hành điều tiết xả lũ không có, mất điện phải quay thủ công. Cơn bão số 3 vừa qua vì mất điện chúng tôi đã phải huy động toàn bộ công nhân của Trạm Thuỷ nông Móng Cái, cán bộ Công ty xuống quay tay để xả bớt nước trong hồ. Hệ thống cáp tời của tràn xả lũ không có dự phòng, nếu đang tời mà cáp bị đứt không có cáp thay thế thì chắc chắn sẽ bị vỡ đập”.
