Theo chỉ đạo của Chính phủ, từ tháng 6-2008, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã dừng xuất khẩu than theo đường biên mậu qua khu chuyển tải Vạn Gia sang Trung Quốc.
Sau gần một năm thiết lập lại trật tự trong hoạt động khai thác, kinh doanh than, đến tháng 5-2009, Chính phủ đã cho phép TKV tái xuất khẩu than theo đường biên mậu qua khu vực này. Theo đó, TKV đã uỷ quyền cho các đơn vị thành viên làm thủ tục xuất khẩu than qua khu chuyển tải Vạn Gia là: Công ty Kho vận và Cảng Cẩm Phả - TKV, Công ty Kho vận Đá Bạc - TKV, Công ty Kho vận Hòn Gai - TKV và Công ty V-Coalimex. Than xuất khẩu theo đường biên mậu phải là các loại than có nhiệt lượng thấp như than cám 11C, 12A, 12B, 12C.
Rót than xuống tàu đưa đi tiêu thụ tại Cảng Cẩm Phả.
Theo thống kê của Hải quan Quảng Ninh, từ đầu năm 2010 đến ngày 29-7-2010, TKV đã xuất khẩu trên 987.000 tấn than, tổng trị giá đạt trên 51,7 triệu USD. Thu thuế xuất khẩu than theo đường biên mậu trên 80 tỷ đồng. Trong quá trình làm thủ tục hải quan, Chi cục Hải quan Vạn Gia đã chủ động hướng dẫn doanh nghiệp kê khai và làm thủ tục xuất khẩu than theo quy định của pháp luật, cùng với doanh nghiệp tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện. Chi cục cũng tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu than và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh, đồng thời đảm bảo yêu cầu quản lý chặt chẽ nguồn than xuất khẩu theo quy định. Sau hơn một năm thực hiện tái xuất khẩu than qua đường biên mậu, các cấp, ngành của tỉnh và TKV đã có nhiều buổi làm việc để làm rõ những tồn tại cần phải chấn chỉnh, những khó khăn vướng mắc cần tháo gỡ. Một số vướng mắc như về quy định chất lượng than xuất khẩu, chứng minh nguồn gốc than, thủ tục xuất nhập cảnh cho thuyền viên... đã được tỉnh tích cực làm việc với Bộ Công Thương và các Bộ, ngành liên quan đưa ra các giải pháp tháo gỡ kịp thời, hiệu quả. Ví dụ như trong khâu vận chuyển than đi Vạn Gia, trước đây có nhiều đơn vị được phép vận chuyển nhưng để tăng cường công tác quản lý Nhà nước trong khâu vận chuyển than xuất khẩu qua đường tiểu ngạch chỉ có 2 đơn vị của TKV là Công ty Vận tải thủy - TKV và Công ty Chế biến kinh doanh than - TKV thực hiện. Tuy nhiên, do thời gian đầu triển khai các doanh nghiệp đã ký hợp đồng vận chuyển qua khâu trung gian với các đơn vị vận tải, còn có phương tiện chở than xuất khẩu quá tải, thuyền viên không có tên trong danh sách mà TKV đã đăng ký với các cơ quan chức năng...nên gây khó cho công tác quản lý Nhà nước và về lâu dài dễ nảy sinh tiêu cực. UBND tỉnh đã yêu cầu TKV có những giải pháp chấn chỉnh kịp thời hiện tượng trên. Với quan điểm tạo điều kiện thông thoáng nhất trên cơ sở các quy định của Nhà nước, tỉnh đã chỉ đạo các ngành chức năng tạo điều kiện thuận lợi nhất cho doanh nghiệp xuất khẩu. Trên cơ sở đó các ngành Hải quan, Biên phòng, Công an... đã tích cực tháo gỡ những vấn đề liên quan về thủ tục nghiệp vụ giúp doanh nghiệp đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu, góp phần tích cực trong các giải pháp chống suy giảm kinh tế của Chính phủ. Để nâng cao hiệu quả công tác xuất khẩu than biên mậu, phát huy lợi thế biên giới của tỉnh, bên cạnh sự vào cuộc tích cực của tỉnh và các ngành chức năng thì TKV vẫn giữ vai trò nòng cốt. Hiện nay, Chính phủ giao TKV là đơn vị duy nhất được phép xuất khẩu than; công tác giám định cũng được Tập đoàn giao cho một đơn vị thực hiện. Do đó TKV tăng cường kiểm tra, đảm bảo giám định đúng quy định, xác định chính xác số lượng, chất lượng than xuất khẩu qua khu chuyển tải Vạn Gia. Đồng thời kiểm soát chặt chẽ cơ chế than cuối nguồn, tránh tình trạng một số đối tượng lợi dụng cơ chế bán than cuối nguồn để kinh doanh than trái phép.
Đánh giá tình hình kinh doanh, xuất khẩu than thời gian qua, đồng chí Trần Đăng Niên, Giám đốc Sở Công Thương khẳng định: Việc xuất khẩu than nhiệt lượng thấp qua khu chuyển tải Vạn Gia từ tháng 5-2009 đến nay ổn định, không có khó khăn, vướng mắc về thủ tục và công tác quản lý, phối hợp thực hiện. Việc kiểm tra thủ tục đối với các tàu vận chuyển than chất lượng thấp của TKV trên tuyến đường từ các bến thuỷ nội địa ra khu chuyển tải Vạn Gia được các cơ quan chức năng thực hiện nghiêm túc, bước đầu tạo điều kiện cho việc xuất khẩu than thuận lợi. Hoạt động xuất khẩu than qua đường biên mậu của TKV đã mang lại một số kết quả bước đầu như tiêu thụ được lượng than chất lượng thấp có nguy cơ tồn đọng khi trong nước ít nhu cầu, tăng thu cho ngân sách Nhà nước, giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động thủ công, thuyền viên... Tuy nhiên, vì đây là lĩnh vực dễ nảy sinh vi phạm, gian lận thương mại hoặc đưa than ra khu vực biên giới để tìm cách xuất lậu đi Trung Quốc nên cần được các cấp, ngành kiểm tra, giám sát chặt chẽ.
