Theo đánh giá của các chuyên gia ngành NN&PTNT thì sau rất nhiều năm sản xuất vụ xuân mới lại chịu ảnh hưởng nặng nề của đợt rét đậm, rét hại kéo dài như thời gian qua. Suốt từ trung tuần tháng 1 đến nay thời tiết luôn luôn giữ ở nền nhiệt độ từ 10 - 15 độ C, có ngày xuống dưới 8 độ C đúng vào thời điểm bà con nông dân bước vào thời kỳ gieo mạ, cấy lúa xuân sớm và xuân muộn.
Gặp những ngày rét đậm, rét hại kéo dài đã khiến nhiều diện tích lúa xuân muộn, mạ xuân của các địa phương khu vực miền Tây bị chết rét gần hết. Vào thời điểm trước Tết âm lịch chúng tôi cùng đoàn cán bộ Sở NN&PTNT đi kiểm tra tình hình sản xuất vụ xuân ở các huyện Đông Triều, Yên Hưng, khi đó bà con nông dân vừa gieo cấy xong lúa xuân sớm và gần xong lúa xuân muộn thấy diện tích lúa bị chết rét chưa nhiều. Nhiều chân ruộng mới cấy đã có dấu hiệu bị thâm đen rễ, cây bị táp lá nhưng do tập quán canh tác phải cấy xong trước Tết âm lịch nên những ngày đó mặc dù nhiệt độ ngoài trời có ngày xuống dưới 10 độ C nhưng bà con nông dân vẫn xuống đồng gieo cấy. Một số xã ở huyện Đông Triều nông dân còn tổ chức gieo thẳng trong điều kiện ruộng khô nước, thời tiết rét đậm, rét hại. Khi đó một cán bộ Sở NN&PTNT đã nhận định nếu bà con cứ cố gieo trồng xong trước Tết âm lịch trong điều kiện thời tiết rét đậm, rét hại kéo dài như vậy chắc chắn ra Giêng sẽ có nhiều diện tích bị chết rét. Đúng như vậy, trong 2 ngày (12, 13-2), chúng tôi cùng đoàn kiểm tra của Sở NN&PTNT tiếp tục đi kiểm tra ở các huyện Đông Triều, Yên Hưng, thị xã Uông Bí, thấy những vạt ruộng thâm đen, chỗ có nước chỗ trơ đất, những cây mạ vừa được nhổ đem cấy bị táp lá vàng úa. Có ruộng chỉ còn phơ phất vài cây có lá xanh còn lại toàn một màu nâu đen của những cây đã bị chết thối từ bao giờ. Xót xa hơn nhiều ruộng của bà con nông dân các xã Thuỷ An, Xuân Sơn, Kim Sơn, Hồng Thái Đông (Đông Triều); Phương Nam (Uông Bí), Sông Khoai (Yên Hưng) do gieo thẳng mạ vừa nhú nẩy được vài lá gặp rét rễ bị thâm đen, mầm bạc trắng sinh trưởng kém, hầu hết những diện tích gieo thẳng này bị chết.
Như mọi năm vào thời điểm sau Tết âm lịch những diện tích gieo thẳng đều đã bén xanh, ăn Tết xong bà con tiến hành tỉa dặm nhưng năm nay hầu hết các xứ đồng chỉ còn mênh mông trắng nước và phơi màu đen xỉn của lúa chết giữa những ngày đông giá rét. Trên đồng cũng chẳng thấy ai tháo nước ra vào để giữ ấm cho lúa. Chị Nguyễn Thị Huệ, xã Thuỷ An (Đông Triều) buồn rầu cho biết: Cứ nghĩ như mọi năm gieo sớm thời tiết ấm chẳng việc gì nên năm nay mặc dù Hợp tác xã đã yêu cầu không được gieo trước Tết âm lịch khi trời đang rét đậm, rét hại nhưng gia đình tôi vẫn ngâm thóc đem gieo thẳng hết cả 4 sào. Hôm mồng 3 Tết khi ra thăm đồng thấy lúa bị chết gần hết, tôi buồn lắm. Bây giờ hết giống để sản xuất vụ xuân rồi, nếu không mua được giống tôi đành phải đem thóc để ăn ra làm thóc giống vậy. Thôi cố vớt vát được bao nhiêu thì được, chứ biết làm sao bây giờ.
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ ở 40 xã của 3 địa phương Đông Triều, Yên Hưng, Uông Bí tổng diện tích lúa xuân sớm, xuân muộn, mạ xuân bị chết rét gần 2.000 ha. Thiệt hại nặng nề nhất là huyện Đông Triều gần 1.000 ha, 100% diện tích gieo thẳng bị chết rét; huyện Yên Hưng 797 ha, chủ yếu là các giống Khang dân, Hương thơm, QNT1, VT- DT, Xi23, X21, NX30...
Đồng chí Trần Đức Diên, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT cho biết: Do tập quán canh tác của bà con nông dân khu vực miền Tây là phải cấy xong trước Tết âm lịch nên dù có hôm trời rét dưới 13 độ C nhưng vẫn xuống mạ gieo cấy. Mấy năm gần đây vào thời điểm giáp Tết âm lịch thời tiết không quá rét, có năm nắng nóng nên bà con cấy lúa xuân sớm và xuân muộn trước Tết âm lịch không bị ảnh hưởng gì. Vì vậy năm nay mặc dù cơ quan chuyên môn đã khuyến cáo về diễn biến bất thường của thời tiết, cần gieo cấy đúng lịch thời vụ và nên chuyển đổi diện tích cấy lúa xuân sớm sang cấy lúa xuân muộn để tránh rét và khô hạn nhưng bà con nông dân vẫn cứ xuống mạ cấy xong trước Tết âm lịch. Gặp đợt rét đậm kéo dài mạ chưa kịp bén rễ đã bị thối gốc hoặc không phát triển được. Mặc dù nhiều ngày liên tục rét đậm, rét hại nhưng do bận ăn Tết hầu như bà con không ra đồng để tháo nước vào giữ ấm cho lúa nên diện tích bị chết ngày càng tăng. Vừa qua chúng tôi tổ chức đoàn đi kiểm tra ở huyện Đông Triều, Yên Hưng, thị xã Uông Bí mặc dù đã vào ngày 6 Tết nhưng chẳng có ai đi thăm đồng, thăm lúa. Năm nay dự báo tình hình khô hạn rất nghiêm trọng, vì vậy ngành đã chỉ đạo các đơn vị thuỷ nông vận hành đảm bảo nguồn nước tưới cho bà con sản xuất vụ xuân, nước chảy đến tận chân ruộng nhưng bà con cũng không tiến hành tháo nước ra vào để giữ ấm cho lúa. Sau thiệt hại này cho thấy việc tuân thủ đúng lịch thời vụ là rất quan trọng.
Ngoài nguyên nhân do biến đổi thời tiết, bà con nông dân không tuân thủ lịch thời vụ thì còn một nguyên nhân quan trọng khác khiến nhiều diện tích đã cấy bị bỏ cạn không được tát nước. Đó là, trong thời gian qua do giá vật tư nông nghiệp tăng cao, sản xuất nông nghiệp không có lãi, vụ xuân lại đúng vào mùa lễ hội, nhiều vùng bà con nông dân không thiết tha với đồng ruộng mà đi làm nghề phụ ở thành phố hoặc buôn bán ở các khu vực có lễ hội. Vì vậy một số địa phương hiện rất khó khăn trong việc huy động người dân ra đồng chống rét cho lúa, mạ và tổ chức gieo cấy cho kịp thời vụ. Theo dự tính của ngành NN&PTNT hiện cần khoảng 130 tấn thóc giống để gieo bù những diện tích đã bị thiệt hại. Năm nay do các tỉnh miền Trung liên tiếp bị lũ lụt, các tỉnh miền Bắc gặp rét hại kéo dài nên tình trạng thiếu giống diễn ra trầm trọng, giá giống tăng cao. Công ty Cổ phần Giống cây trồng của tỉnh mới chuẩn bị được 47 tấn để cung ứng cho các địa phương, trong đó: lúa lai 15 tấn, lúa thuần 32 tấn, chủ yếu là giống Khang dân. Ngoài ra cung ứng được hơn 12 tấn lạc, ngô, tương cho các địa phương. Như vậy phần cung ứng của Công ty giống mới chỉ đáp ứng được 1/3 nhu cầu của các địa phương, số còn lại các địa phương phải vận động bà con nông dân đổi giống cho nhau hoặc sử dụng thóc thịt để làm thóc giống. Chắc chắn nhiều diện tích sẽ không thể có đủ giống để gieo trồng, vì vậy theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn ngoài việc sử dụng biện pháp tỉa nhánh ở những diện tích cấy lúa xuân sớm không bị ảnh hưởng đem ra các chân ruộng trũng để gieo cấy; sử dụng phương pháp gieo mạ sân để kịp thời vụ. Các địa phương cần chủ động chuyển đổi diện tích không đủ giống cấy lúa sang trồng ngô, lạc, tương không để đất bị bỏ hoang.
