Thực hiện Nghị định số 02/2003/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ, tỉnh ta đã đặt ra chỉ tiêu năm 2007 ít nhất mỗi địa phương thực hiện thí điểm chuyển đổi mô hình quản lý chợ sang hình thức cổ phần hoá hoặc doanh nghiệp quản lý. Năm 2008, tỉnh sẽ tổng kết đánh giá và tổ chức thực hiện đến năm 2010 sẽ kết thúc mô hình ban quản lý. Tuy nhiên, đến tháng 9-2008 việc triển khai thực hiện chuyển đổi mô hình quản lý chợ để nâng cao hiệu quả hoạt động của các chợ, đáp ứng được các yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế đang gặp nhiều khó khăn và dường như vẫn đang dậm chân tại chỗ.
Chợ là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hoá, là một loại hình thương mại truyền thống đã được hình thành và phát triển cùng với nền kinh tế - xã hội. Vì vậy, thông qua sự phong phú của hàng hoá lưu thông trong chợ có thể biết được trình độ dân trí, chất lượng cuộc sống của cư dân trong vùng. Nhưng đến nay hệ thống chợ ở tỉnh ta còn có nhiều hạn chế về quy mô, cơ sở vật chất chưa theo kịp tốc độ phát triển kinh tế - xã hội. Căn cứ vào quy hoạch phát triển chợ đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020 đã được phê duyệt, đến nay toàn tỉnh có 131/166 chợ. Hoạt động của các chợ trung tâm đã góp phần đẩy mạnh lưu thông hàng hoá, phục vụ tốt nhu cầu sản xuất và tiêu dùng của nhân dân địa phương. Chỉ tính riêng năm 2007, các chợ trung tâm đã thu thuế đạt 25,2 tỷ đồng, thu lệ phí đạt 23,5 tỷ đồng. Theo thống kê sơ bộ, hiện nay có tới trên 70% hoạt động phân phối hàng hoá trên địa bàn tỉnh được diễn ra tại chợ. Vì vậy, nâng cao năng lực cạnh tranh của các chợ sẽ làm giảm chi phí phân phối và giảm giá bán cuối cùng và tạo thêm lợi ích cho người tiêu dùng thông qua cung cấp đa dạng về hàng hoá, thuận tiện về các dịch vụ bảo hành, cung cấp thông tin... Chợ Hạ Long I đã được UBND tỉnh chủ trương giao cho Công ty CP Đầu tư XNK Quảng Ninh đầu tư. Ảnh: PV
Tuy nhiên, hiện nay số chợ đã được xây dựng kiên cố có thời gian sử dụng trên 10 năm mới chiếm khoảng 10%, số chợ xây dựng bán kiên cố có thời gian sử dụng từ 5-10 năm chiếm 60%, còn lại là các chợ chưa được đầu tư xây dựng không đảm bảo các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy... Đa số các chợ chưa có hàng rào bảo vệ, hành lang chợ bị lấn chiếm, cơ sở vật chất còn nghèo, chắp vá. Việc đầu tư cải tạo và nâng cấp chợ chưa được tập trung và đồng bộ. Hệ thống cấp thoát nước, công trình vệ sinh công cộng chưa được quan tâm đúng mức nên dẫn đến tình trạng ô nhiễm cục bộ. Vẫn còn 113 chợ duy trì chế độ ban quản lý, tổ quản lý chợ hoặc giao khoán cho các phường, xã cử cán bộ thu vé chợ và tổ chức thu gom rác thải. Đa số cán bộ quản lý chợ đều không qua đào tạo nên chất lượng và hiệu quả công tác thấp. Nhiều ban quản lý, tổ quản lý chợ không tổ chức thống kê và thực hiện báo cáo theo quy định về lượng hàng hoá lưu thông qua chợ; tình hình biến động thị trường, giá cả trên địa bàn chợ... Vì vậy, việc quản lý hoạt động của các chợ theo mô hình ban quản lý, tổ quản lý không còn phù hợp làm giảm tính cạnh tranh của các chợ. Việc phân cấp quản lý chợ theo ngành và địa phương chưa được thống nhất và không rõ trách nhiệm là nguyên nhân dẫn đến hiệu quả và hiệu lực quản lý nhà nước còn thấp trong thời gian vừa qua.
Hiện nay, tỉnh ta đang khuyến khích mọi thành phần kinh tế tham gia vào việc chuyển đổi mô hình quản lý chợ thông qua các hình thức như: Công ty cổ phần kinh doanh và khai thác chợ; doanh nghiệp HTX kinh doanh theo Luật HTX hoặc tổ chức bán chợ cho các tổ chức, cá nhân có đủ năng lực quản lý và kinh doanh chợ. Những chợ loại I, loại II ở vị trí trọng điểm của huyện, thị xã, thành phố thì áp dụng các hình thức bán, chuyển sang công ty cổ phần hoặc đầu tư theo hình thức BOT (doanh nghiệp bỏ vốn đầu tư, kinh doanh để thu hồi vốn, bàn giao lại địa phương). Những chợ loại II, III ở địa bàn nông thôn miền núi, ngoài những hình thức chuyển đổi trên có thể chuyển sang mô hình doanh nghiệp HTX kinh doanh chợ. Qua đó tạo vị thế riêng cho từng chợ, thúc đẩy mở rộng thị trường lưu thông hàng hoá, phát triển dịch vụ đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.
Thực hiện Nghị định số 02/2003/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ, Quảng Ninh có 18/131 chợ đã chuyển đổi mô hình quản lý, chiếm 8,43% tổng số chợ. Trong đó: 12 chợ đã chuyển đổi theo hình thức BOT; 6 chợ doanh nghiệp thuê đất xây dựng chợ và khai thác trong 50 năm. Riêng chợ Hạ Long I và khu vực phụ cận đã được UBND tỉnh chủ trương giao cho Công ty CP Đầu tư Xuất nhập khẩu Quảng Ninh đầu tư thành một trung tâm thương mại đạt tiêu chuẩn quốc tế với các loại hình kinh doanh thương mại, dịch vụ ăn nghỉ và vui chơi giải trí phục vụ khách du lịch và nhu cầu tiêu dùng của nhân dân. Tuy nhiên, việc chuyển đổi mô hình quản lý chợ hiện nay được giới chuyên môn đánh giá là rất khó. Trao đổi với chúng tôi, đồng chí Nguyễn Thị Liễu, Phó Giám đốc Sở Công thương cho rằng: Cái khó nhất hiện nay là chưa có hướng dẫn cụ thể của Bộ Tài chính về giải quyết các chế độ chính sách cho người lao động làm việc trong các ban quản lý chợ (đơn vị sự nghiệp có thu) khi chợ chuyển sang hoạt động theo mô hình doanh nghiệp quản lý và việc xử lý vốn đầu tư của nhà nước ra sao khi chuyển đổi.
Bên cạnh đó, qua tiếp xúc với các hộ kinh doanh tại một số chợ trung tâm chúng tôi nhận thấy việc tuyên truyền, vận động nhân dân ủng hộ chủ trương của nhà nước trong thời gian qua vẫn chưa được các cấp, ngành thực sự chú trọng. Phần lớn các hộ kinh doanh vẫn tỏ ý lo ngại khi cho các doanh nghiệp tư nhân vào đầu tư xây dựng chợ, sợ quyền lợi của mình không được đảm bảo mà không hiểu rằng việc chuyển đổi mô hình quản lý chợ là tất yếu và việc chuyển đổi càng sớm thì càng có lợi cho các tiểu thương. Bởi lẽ, Việt Nam cam kết mở cửa hoàn toàn lĩnh vực phân phối hàng hoá, ngày 1-1-2009 là thời điểm cho phép thành lập các doanh nghiệp phân phối 100% vốn nước ngoài, trừ một số mặt hàng như xăng dầu, dược phẩm, sách báo, gạo... Như vậy, khi các tập đoàn kinh tế quốc tế đầu tư hệ thống phân phối hiện đại, tiện lợi với giá cả cạnh tranh thì các chợ nhỏ lẻ, hoạt động kém hiệu quả sẽ không thể cạnh tranh được. Việc đánh mất thị phần phân phối sẽ ảnh hưởng lớn đến các hộ kinh doanh tại các chợ và ảnh hưởng tổng thể đến nền kinh tế đất nước.
