Tiếp nối những thành tựu từ những năm trước, Quảng Ninh đang đứng trước ngưỡng cửa của những vận hội mới với mục tiêu trở thành tỉnh kiểu mẫu, giàu đẹp và văn minh. Trên hành trình ấy, việc phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người tiếp tục được xác định là chìa khóa then chốt để giải quyết các thách thức của thời đại, đồng thời là bàn đạp để đưa vùng đất di sản vươn tầm quốc tế, nơi sự phát triển kinh tế luôn song hành cùng những giá trị nhân văn cao cả.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng xác định một trong 12 định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021 - 2030 là: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”. 

Thực hiện Nghị quyết XIII của Đảng, Quảng Ninh đã phát huy tối đa giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa riêng có của vùng đất, con người, không ngừng đổi mới tư duy, nâng cao nhận thức và hành động theo quy luật khách quan, định vị những tiềm năng khác biệt, cơ hội nổi trội. Từ thực tiễn phát triển, trên chặng đường những năm đổi mới, hướng tới sự phát triển bền vững, Quảng Ninh luôn xem trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tiến bộ, thống nhất trong đa dạng của một vùng giàu văn hóa và hội tụ nhiều giá trị cao đẹp; chú trọng quan tâm tạo môi trường để con người phát triển toàn diện, có điều kiện vật chất, tinh thần phong phú; chỉ đạo nhiều biện pháp góp phần thu hẹp khoảng cách giàu, nghèo giữa các địa phương, vùng, miền; tập trung nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tạo môi trường, điều kiện thuận lợi để thu hút các nguồn lực đầu tư trong và ngoài nước. 

Nhiều công trình văn hóa đạt tiêu chuẩn quốc tế gồm: Bảo tàng - Thư viện tỉnh; Công viên hoa Hạ Long; Quảng trường 10/10; Cột Đồng Hồ; Cung Quy Hoạch; Hội chợ triển lãm tỉnh. Hệ thống các thiết chế văn hóa các cấp từ tỉnh tới cơ sở được đầu tư đồng bộ, tạo cơ sở vật chất thuận lợi để rút ngắn khoảng cách về tham gia và thụ hưởng văn hóa của người dân. Các thiết chế văn hóa của cấp huyện ở 13 địa phương được nâng cấp và sửa chữa, hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao thôn, khu dân phố đạt 98%.

 Công tác trùng tu, tôn tạo, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể được tăng cường. Đặc biệt là Di sản Vịnh Hạ Long, khu Di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử, khu Di tích lịch sử nhà Trần, di tích đền Cửa Ông cùng nhiều di tích khác. Việc UNESCO công nhận Di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản thế giới tiếp tục đưa Quảng Ninh trở thành địa danh nổi tiếng toàn cầu, mở ra cơ hội lớn để phát huy bản sắc văn hóa của tỉnh, đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường quảng bá hình ảnh văn hóa và con người Quảng Ninh ra thế giới. 

Toàn tỉnh hiện có trên 600 di tích đã được kiểm kê, trên 100 di tích được xếp hạng, trong đó có 3 di tích được Chính phủ công nhận là di tích quốc gia đặc biệt là Vịnh Hạ Long, Yên Tử và di tích lịch sử Bạch Đằng. Bên cạnh đó, nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể, các hoạt động văn hóa dân gian trên biển của từng vùng, từng địa phương, các làng nghề truyền thống, đặc biệt là văn hóa của các dân tộc thiểu số đã được phục dựng và phát huy, như Tục hát “đúm” trên biển Làng Chài Cửu Vạn; hát Nhà tơ, hát múa Cửa Đình, lễ hội Cấp sắc của dân tộc Dao, lễ Đại Phan của người Sán Dìu, lễ hội Xuống đồng, lễ hội Lồng Tồng. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng văn hóa gắn với xây dựng nông thôn mới, xây dựng đô thị văn minh” đã đạt những kết quả quan trọng. 

94% số hộ trên toàn tỉnh đạt chuẩn gia đình văn hóa, 90% số thôn, bản, khu phố đạt chuẩn văn hóa; 100% thôn, khu phố đã xây dựng quy ước, hương ước. Các hoạt động thể dục, thể thao quần chúng và thể thao thành tích cao có nhiều tiến bộ, năm 2020 có gần 40% tỷ lệ dân số thường xuyên luyện tập thể dục thể thao. Nhiều vận động viên tham gia đội tuyển quốc gia đạt huy chương tại các giải khu vực và quốc tế. Các môn thể thao mũi nhọn của tỉnh được phát triển mạnh như bóng đá, bóng chuyền, điền kinh, bơi, đua thuyền, pencatsilat, cờ vua... Toàn tỉnh có trên 500 văn nghệ sĩ hoạt động sáng tác văn học nghệ thuật có nhiều khởi sắc; mỗi năm có hơn 500 buổi biểu diễn văn nghệ quần chúng và hàng trăm buổi liên hoan, hội thi, hội diễn. 

Hàng loạt sự kiện văn hóa, nghệ thuật, thể thao lớn của đất nước được tổ chức ở Quảng Ninh đã góp phần khẳng định vị thế quan trọng của tỉnh trong đời sống văn hóa của đất nước. Đặc biệt, tỉnh Quảng Ninh đã có bước đột phá trong việc huy động các nguồn lực đầu tư cho các thiết chế văn hóa, thể thao đồng bộ, hiện đại. Công nghiệp văn hóa đã bước đầu được hình thành, xây dựng được một số sản phẩm văn hóa đặc trưng, thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân.

Đến nay, việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp được coi trọng; các hủ tục lạc hậu từng bước được loại bỏ; các di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh đã xếp hạng được bảo tồn và phát huy giá trị; một số thôn, làng, bản trở thành “bảo tàng sống” nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống đặc sắc trong tỉnh và trở thành sản phẩm du lịch; các khu dân cư có và thực hiện tốt hương ước, quy ước nếp sống văn minh phù hợp với truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tuân thủ quy định của pháp luật. Công tác giáo dục lịch sử - văn hóa được chú trọng; công tác bảo tồn lễ hội, đặc biệt là lễ hội của đồng bào các dân tộc được chú trọng; một số lễ hội truyền thống được phục dựng thành công. Công tác xây dựng môi trường văn hóa trong sạch, lành mạnh, phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa. Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa dựa trên các giá trị văn hóa của tỉnh đạt được những kết quả nhất định. Qua đó, góp phần phát triển con người Quảng Ninh kỷ luật, đồng tâm, phóng khoáng, tạo động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững ở tỉnh.

Trong giai đoạn mới, phong trào xây dựng đời sống văn hóa tại Quảng Ninh đã không còn dừng lại ở những chuẩn mực mang tính định tính mà đã thực sự trở thành một cuộc cách mạng về nếp sống, gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới và đô thị văn minh. Sự đồng thuận của nhân dân chính là chìa khóa vạn năng để mở ra những thành công đột phá. Khi lòng dân đã thuận, những việc khó khăn nhất cũng trở nên khả thi. Hình ảnh những người dân tự nguyện hiến đất mở đường, đóng góp hàng vạn ngày công để xây dựng các công trình công cộng đã trở thành một biểu tượng đẹp đẽ về tinh thần đoàn kết tại Quảng Ninh. Từ những xã vùng cao biên giới đến các phường trung tâm, tinh thần tự quản và ý thức trách nhiệm với cộng đồng đã tạo nên một diện mạo mới cho quê hương.

Bước vào kỷ nguyên số, Quảng Ninh đối mặt với những thách thức chưa từng có khi sự bùng nổ của công nghệ thông tin và mạng xã hội mang theo cả những luồng văn hóa lai căng, độc hại. Tuy nhiên, với bản lĩnh của những người con vùng Mỏ, Quảng Ninh đã chủ động biến thách thức thành cơ hội để lan tỏa những giá trị tốt đẹp. Công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị tư tưởng được đổi mới mạnh mẽ, không còn khô khan mà trở nên gần gũi, sinh động thông qua các nền tảng số. Mỗi người dân Quảng Ninh được trang bị "màng lọc" văn hóa để biết tiếp thu tinh hoa nhân loại nhưng cũng đủ tỉnh táo để bác bỏ những yếu tố tiêu cực, giữ vững bản sắc dân tộc trong dòng chảy hội nhập.

Việc ứng dụng chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đã mở ra những không gian thụ hưởng mới cho nhân dân. Những thư viện số, các bảo tàng trực tuyến hay các trang tin cộng đồng đã đưa tri thức và nghệ thuật đến gần hơn với đồng bào ở vùng sâu, vùng xa và hải đảo. Quảng Ninh đã chứng minh rằng, công nghệ không làm mai một đi truyền thống mà trái lại, nó là đôi cánh để đưa văn hóa địa phương bay cao, bay xa hơn. Việc bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể hiện nay đã có sự hỗ trợ của các phương tiện hiện đại, giúp việc lưu giữ và truyền dạy cho thế hệ trẻ trở nên hấp dẫn và hiệu quả hơn. Bản lĩnh văn hóa Quảng Ninh chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cái cũ và cái mới, giữa truyền thống và hiện đại, tạo nên một sức mạnh tổng hợp đủ sức đề kháng trước mọi sự xâm lăng về văn hóa.

Hướng tới tầm nhìn dài hạn, Quảng Ninh không chỉ muốn trở thành một trung tâm kinh tế mà còn khát khao trở thành một "vùng đất hạnh phúc", nơi con người là trung tâm, là chủ thể và là mục tiêu cuối cùng của mọi sự phát triển. Văn hóa trong tầm nhìn mới của tỉnh không chỉ là một lĩnh vực xã hội đơn thuần mà đã thực sự trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn – kinh tế di sản. Việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa dựa trên nền tảng di sản thiên nhiên và lịch sử đồ sộ đang mở ra hướng đi bền vững, tạo ra công ăn việc làm và nâng cao vị thế của Quảng Ninh trên bản đồ thế giới.

Tỉnh cam kết sẽ tiếp tục ưu tiên nguồn lực để hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa, đặc biệt là quan tâm đến những đối tượng yếu thế và công nhân lao động tại các khu công nghiệp. Khát vọng kiểu mẫu của Quảng Ninh được xây dựng trên nền tảng của sự công bằng và nhân văn, nơi khoảng cách về mức độ hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền được xóa nhòa. Mỗi người dân Quảng Ninh, dù ở bất cứ đâu, đều có quyền tự hào về một quê hương giàu đẹp, nơi sự giàu có về vật chất luôn đi đôi với sự phong phú về tâm hồn.

Có thể nói, truyền thống lịch sử và cách mạng vẻ vang cùng những giá trị văn hóa vô giá đã kết tinh trên mảnh đất địa đầu Đông Bắc Tổ quốc, trở thành nền tảng, tiền đề quan trọng có sức lan tỏa quyết định cho quá trình đổi mới, phát triển của Quảng Ninh trong tiến trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa và hội nhập hôm nay. Bước vào thời kỳ phát triển mới, Quảng Ninh đang hội tụ các yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để bứt phá vươn lên. Tuy nhiên, so với những thành tựu trên lĩnh vực chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thành tựu trong lĩnh vực văn hóa vẫn chưa tương xứng; chưa đủ để tác động có hiệu quả trong việc xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh, chưa đáp ứng yêu cầu của sự phát triển bền vững. Sự chênh lệch giữa các vùng, miền và khoảng cách giàu, nghèo còn lớn; thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và lao động có kỹ năng... Để xác lập, định vị đặc trưng văn hóa, con người Quảng Ninh, trong đó đặc biệt chú trọng xây dựng một môi trường văn hóa đặc trưng, đa dạng trong thống nhất của một vùng văn hóa giàu có và hội tụ nhiều giá trị cao đẹp; một môi trường sống an toàn, lành mạnh, hạnh phúc; xây dựng con người Quảng Ninh kết tinh những phẩm chất tốt đẹp về trí tuệ, kỷ luật và đồng tâm, văn minh và thân thiện, cần có những giải pháp hiệu quả, lâu dài hơn nữa.