Bộ Năng lượng Mỹ ngày 23/10 chính thức đưa khí heli vào danh sách vật liệu thiết yếu do vai trò quan trọng của loại khí này trong sản xuất chất bán dẫn và nhiều công nghệ năng lượng. Quyết định được đưa ra trong bối cảnh nguồn cung heli toàn cầu đối mặt nguy cơ gián đoạn do xung đột Trung Đông và các biện pháp hạn chế xuất khẩu của Nga.
Theo Bộ Năng lượng Mỹ (DOE), việc bổ sung heli vào danh sách vật liệu thiết yếu sẽ tạo điều kiện để các doanh nghiệp sản xuất loại khí này tiếp cận thêm nguồn tài trợ từ chính phủ liên bang, đồng thời tăng cường giám sát chuỗi cung ứng nhằm bảo đảm nguồn nguyên liệu phục vụ các ngành công nghiệp quan trọng.
Heli chủ yếu được thu hồi như một sản phẩm phụ trong quá trình xử lý khí tự nhiên. Mỹ hiện là quốc gia sản xuất khí tự nhiên và heli lớn nhất thế giới, trong khi Qatar và Nga cũng nằm trong nhóm những nước cung cấp heli hàng đầu.
Tuy nhiên, nguồn cung từ các quốc gia này đang chịu nhiều sức ép. Hoạt động xuất khẩu heli của Qatar bị hạn chế nghiêm trọng do Iran phong tỏa eo biển Hormuz trong bối cảnh xung đột với Mỹ và Israel. Các cuộc tấn công của Iran nhằm vào cơ sở hạ tầng tại Qatar cũng ảnh hưởng đến nguồn cung. Trong khi đó, Nga đã áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu heli tạm thời từ tháng 4 nhằm bảo vệ thị trường trong nước.
Heli trở thành vật liệu thứ 20 được DOE đưa vào danh sách thiết yếu. Trước đó, than luyện kim sử dụng trong sản xuất thép được bổ sung vào năm 2025. Ngoài heli, flo là loại khí duy nhất khác có tên trong danh sách. Theo tiêu chí của DOE, một nguyên tố hoặc vật liệu khoáng sản không dùng làm nhiên liệu được xếp vào nhóm thiết yếu khi giữ vai trò không thể thiếu đối với ít nhất một công nghệ năng lượng và có nguy cơ cao xảy ra gián đoạn chuỗi cung ứng.
Theo các chuyên gia, heli có vai trò thiết yếu trong nhiều lĩnh vực công nghệ cao như sản xuất chất bán dẫn, máy tính lượng tử, siêu máy tính, năng lượng tái tạo, điện hạt nhân, thám hiểm không gian và y tế. Với đặc tính không bắt cháy và nhiệt độ sôi cực thấp, heli gần như không thể thay thế trong các quy trình làm mát, quang khắc và phát hiện rò rỉ khi sản xuất chip, cũng như trong hoạt động của nam châm siêu dẫn. Vì vậy, việc bảo đảm nguồn cung heli ổn định được đánh giá là yếu tố quan trọng đối với năng lực cạnh tranh công nghệ, khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng bán dẫn và an ninh năng lượng của Mỹ.
Mỹ hiện duy trì hai hệ thống phân loại gồm khoáng sản thiết yếu và vật liệu thiết yếu, với một số loại nguyên liệu xuất hiện trong cả hai danh sách. Heli từng được Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) đưa vào danh sách khoáng sản thiết yếu năm 2018, nhưng sau đó không còn xuất hiện trong các danh sách cập nhật vì nguồn cung nội địa khi ấy được đánh giá là an toàn.
Bên cạnh vấn đề an ninh nguồn cung, quá trình thu hồi heli từ khí tự nhiên cũng đặt ra những quan ngại về môi trường. Giáo sư Greeshma Gadikota, Giám đốc Trung tâm Năng lượng Bền vững Lenfest thuộc Đại học Columbia, cho biết việc đốt khí tự nhiên tạo ra lượng lớn khí CO2, trong khi bản thân hoạt động sử dụng heli được thu hồi không nhất thiết gây phát thải khí nhà kính.
Theo bà Gadikota, nếu tiếp tục khai thác khí tự nhiên để thu hồi heli, ngành công nghiệp nên ưu tiên những công nghệ có thể trực tiếp tạo ra hydro và carbon rắn. Hydro là nhiên liệu ít gây ô nhiễm khi đốt, còn carbon rắn có thể được lưu giữ lâu dài hoặc sử dụng trong nhiều ngành công nghiệp, bao gồm sản xuất cao su và chất tạo màu.
Về năng lực sản xuất, Mỹ từng duy trì một kho dự trữ heli chiến lược quốc gia tại bang Texas, tương tự mô hình Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược. Tuy nhiên, Quốc hội Mỹ năm 2013 đã yêu cầu tư nhân hóa hệ thống này. Đến năm 2024, Cục Quản lý Đất đai Mỹ hoàn tất việc bán hệ thống heli liên bang cho công ty khí công nghiệp Messer.
Theo số liệu năm 2025, Mỹ sản xuất 81 triệu m³ heli, chiếm khoảng 43% nguồn cung toàn cầu, trong đó xuất khẩu 38 triệu m³. Kể từ năm 2021, sản lượng heli của nước này nhìn chung duy trì quanh mức 80 triệu m³ mỗi năm.
Mỹ có trữ lượng heli lớn tại các bang Wyoming, Kansas, Texas, Oklahoma, Colorado và Utah. Tuy nhiên, DOE cho biết dù tài nguyên tương đối dồi dào, nhiều nhà máy thu hồi heli đã hoạt động gần hết công suất, trong khi việc xin cấp phép và xây dựng cơ sở mới có thể kéo dài nhiều năm, tiếp tục hạn chế khả năng tăng sản lượng. Theo dữ liệu liên bang, tính đến năm 2023, các cơ sở thu hồi heli có sản lượng lớn nhất tại Mỹ tập trung ở Kansas, Texas, Colorado, New Mexico, Arizona và Oklahoma.
