Mỹ và Trung Quốc tiếp tục chạy đua phát triển những mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng mạnh mẽ, trong bối cảnh thế giới gia tăng tranh luận về các rủi ro của công nghệ này. Dù Mỹ vẫn dẫn trước về năng lực mô hình, nghiên cứu và nhiều lĩnh vực khác, Trung Quốc đang nhanh chóng thu hẹp khoảng cách, bất chấp các hạn chế do Washington áp đặt nhằm ngăn Bắc Kinh tiếp cận những công nghệ tiên tiến.
Các chuyên gia và những báo cáo gần đây, trong đó có báo cáo của Viện Trí tuệ nhân tạo lấy con người làm trung tâm thuộc Đại học Stanford, cho rằng Trung Quốc đã nổi lên như một đối trọng về AI với Mỹ và trong năm nay dường như đang xóa dần lợi thế dẫn đầu của Washington.
Tuy nhiên, cả Mỹ và Trung Quốc cũng ngày càng bày tỏ lo ngại về AI. Cuộc tranh luận hiện nay càng có ý nghĩa quan trọng trước chuyến thăm Washington dự kiến trong tháng này của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình để gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump, cũng như trong bối cảnh các chuyên gia cho rằng tương lai của AI sẽ phụ thuộc đáng kể vào những gì Trung Quốc và Mỹ làm hoặc không làm.
Các công ty Trung Quốc tăng tốc trong cuộc đua AI
Công ty khởi nghiệp Moonshot AI có trụ sở tại Bắc Kinh gây chú ý khi ra mắt Kimi K3 với năng lực gần tương đương các đối thủ Mỹ. Mô hình này từng đứng thứ ba thế giới về năng lực AI vào tháng 7, nhưng hiện đã tụt xuống thứ chín, cho thấy thứ hạng các mô hình có thể thay đổi nhanh chóng.
DeepSeek là một trong những công ty đầu tiên chứng minh AI Trung Quốc có thể thách thức lợi thế của Mỹ. Mô hình R1 ra mắt đầu năm 2025 được đánh giá có hiệu quả về chi phí cao hơn so với các mô hình tương tự của Mỹ. Tháng 4, công ty giới thiệu mô hình V4 với những cải tiến về kiến thức, suy luận và khả năng tự thực hiện các nhiệm vụ phức tạp.
Các công ty khác cũng liên tục ra mắt mô hình mới. Z.ai lần lượt giới thiệu GLM-5.2 và GLM-5.3, cải thiện năng lực lập trình và tác tử. Trong khi đó, Alibaba công bố Qwen3.8-Max, được xem là mô hình mạnh nhất trong dòng Qwen3.8, nhằm cạnh tranh với Claude của Anthropic và GPT của OpenAI.
Trung Quốc lo ngại rủi ro của AI đối với an ninh và quản trị
Tại Trung Quốc, người đứng đầu Bộ An ninh Nhà nước Trần Nhất Tân cảnh báo AI có thể đe dọa an ninh chính trị, tư tưởng, an ninh mạng, dữ liệu và hoạt động quản trị. Trong bài viết công bố hôm 13/9, ông Trần Nhất Tân cho rằng các thế lực thù địch có thể sử dụng AI để tạo âm thanh, video giả mạo nhằm lan truyền “tin đồn chính trị” trên quy mô lớn. Ông cũng cảnh báo AI có thể giúp xác định và “vũ khí hóa” các lỗ hổng an ninh mạng, cho phép một số quốc gia và nhóm người thực hiện những cuộc tấn công phức tạp.
Các nhà lãnh đạo Trung Quốc cho rằng nước này cần đẩy nhanh phát triển AI, tăng cường tự chủ công nghệ và bảo đảm kiểm soát những rủi ro phát sinh, đồng thời thúc đẩy xây dựng một khuôn khổ quản trị AI toàn cầu.
Mỹ cáo buộc Trung Quốc khai thác năng lực từ các mô hình AI Mỹ
Tổng thống Donald Trump và chính quyền Mỹ nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì lợi thế AI trước Trung Quốc. Ông Trump nói: “Ai chiến thắng trong lĩnh vực AI sẽ chiến thắng”.
Washington cáo buộc các nhà phát triển AI Trung Quốc tiến hành “chưng cất ở quy mô công nghiệp”, tức huấn luyện mô hình để sao chép hoặc mô phỏng năng lực của những hệ thống mạnh hơn. Anthropic cũng cáo buộc DeepSeek và Moonshot chuyển một số yêu cầu của người dùng sang các mô hình Claude AI.
Trong báo cáo đăng ngày 8/9, FBI, NSA và CISA cho rằng các nhà phát triển AI Trung Quốc đã khai thác năng lực từ một số mô hình tiên tiến của Mỹ thông qua “các hoạt động chưng cất tích cực, có chủ đích và mang tính độc hại”. Bắc Kinh bác bỏ cáo buộc, cho rằng chưng cất là phương thức được nhiều công ty AI sử dụng, đồng thời yêu cầu Washington không đưa ra “những cáo buộc vô căn cứ” và cáo buộc Mỹ tìm cách độc quyền ngành công nghiệp AI.
Giáo sư Will Cong thuộc Đại học Công nghệ Nanyang nhận định các cáo buộc của Mỹ vẫn còn gây tranh cãi và không thể được xem là lời giải thích duy nhất cho việc Trung Quốc thu hẹp khoảng cách về năng lực AI với Mỹ. Trong khi đó, chuyên gia Lizzi C. Lee cho rằng Mỹ không chỉ cần kiểm soát chip và các yếu tố đầu vào, mà còn phải tính đến nguy cơ chuyển giao công nghệ thông qua các mô hình AI tiên tiến. Theo bà, các nhà phát triển Trung Quốc có thể học hỏi từ hệ thống của Mỹ rồi phát hành những mô hình có trọng số mở với năng lực cao, lan rộng trên toàn cầu.
