Tọa lạc trên một ngọn đồi ở phía Nam thủ đô Kabul, pháo đài Bala Hissar từng là trung tâm quyền lực, quân sự và tôn giáo quan trọng của Afghanistan qua nhiều thế kỷ. Sau thời gian dài bị chiến tranh tàn phá và xuống cấp, công trình đang được phục hồi thông qua dự án bảo tồn quy mô lớn, đồng thời hé lộ nhiều dấu tích khảo cổ có giá trị, phản ánh hơn 2.000 năm lịch sử đất nước.
Quỹ Aga Khan vì Văn hóa (AKTC) đang triển khai dự án trùng tu kéo dài nhiều năm nhằm bảo tồn pháo đài và từng bước phát triển khu di tích thành công viên khảo cổ mở cửa cho công chúng, với không gian cảnh quan và khu trưng bày.
Các cuộc khai quật tại Bala Hissar đã phát hiện nhiều dấu tích quan trọng, từ khu cư trú cổ đại, tàn tích tu viện Phật giáo đến một quần thể cung điện thời Mughal. Những hiện vật được tìm thấy gồm tiền cổ, mảnh tượng Phật, đồ gốm tráng men, đèn dầu và nhiều vật dụng sinh hoạt. Đáng chú ý, các nhà khảo cổ còn phát hiện những bức tranh tường, một cấu trúc được cho là ngai vàng và hồ nước hình ngôi sao tại tàn tích một cung điện thời Mughal.
Theo nhà khảo cổ Babak Rafiei-Alavi, quy mô và giá trị của những phát hiện này vượt xa dự kiến ban đầu. Nhiều lớp địa tầng tại khu di tích vẫn chưa được khai quật, cho thấy tiềm năng khảo cổ phong phú của Bala Hissar.
Trong tiếng Dari, Bala Hissar có nghĩa là “Pháo đài trên cao”. Pháo đài tọa lạc trên một mỏm núi thuộc dãy Kuh-e-Sher Darwaza, có tầm nhìn bao quát khu phố cổ Kabul và các tuyến đường dẫn vào thành phố. Qua nhiều thời kỳ, nơi đây từng được sử dụng làm pháo đài, cung điện, trung tâm hành chính và doanh trại quân đội. Nhiều cuộc chiến tranh đã khiến Bala Hissar bị phá hủy và xây dựng lại nhiều lần. Hiện nay, phần lớn công trình chỉ còn là tàn tích, trong khi một số đoạn tường thành và tháp canh đứng trước nguy cơ xuống cấp.
Dự án bảo tồn được AKTC lên kế hoạch từ năm 2017 và bắt đầu triển khai năm 2018. Công tác trùng tu tập trung vào khảo sát hiện trạng bằng công nghệ radar xuyên đất, quét laser 3D và gia cố các kết cấu có nguy cơ sụp đổ. Những đoạn tường thành được phục dựng bằng đá khai thác tại địa phương; các phần xây mới được thiết kế để có thể phân biệt với kết cấu nguyên gốc.
Theo Giám đốc dự án Mustafa Nouri, việc phục hồi Bala Hissar là cam kết dài hạn, có thể kéo dài hàng chục năm. Bên cạnh bảo tồn kiến trúc và các di tích khảo cổ, chương trình còn hướng tới đào tạo sinh viên khảo cổ Afghanistan. Khi hoàn thành, công viên khảo cổ Bala Hissar được kỳ vọng trở thành không gian văn hóa, lịch sử, giúp công chúng hiểu rõ hơn về lịch sử và các giá trị di sản của Afghanistan.
