Di sản khảo cổ trên vịnh Hạ Long: Chưa được phát huy hết giá trị

Theo thống kê, đến nay chúng ta đã nghiên cứu và hệ thống được gần 20 di tích khảo cổ trên Vịnh Hạ Long và vùng phụ cận. Với nhiều loại hình như di chỉ khảo cổ, địa điểm sản xuất, giao lưu buôn bán, chiến trận... Có thể kể ra các di tích Tiên Ông, Xích Thổ, Đồng Mang, Bồ Chuyến, Đầu Rằm, hang Long Tiên, Hòn Hai - Cô Tiên, thương cảng Vân Đồn, lò gốm Tuần Châu, bến Gạo Rang, làng Bang, núi Bài Thơ, thành Xích Thổ, bảo tháp Cống Tây... Trong số đó phải kể đến những di sản khảo cổ quan trọng, tiêu biểu nhất cho từng thời kỳ. Hang Tiên Ông của sơ kỳ đá mới cách đây 14.000 đến 7.000 năm. Di tích quốc gia Hòn Hai - Cô Tiên được phát hiện năm 2005 tiêu biểu cho văn hoá Hạ Long thuộc Hậu kỳ đá mới, cách ngày nay 5.000 đến 3.500 năm. Di tích thuộc thời đại Kim khí Đầu Rằm (Hoàng Tân, Yên Hưng). Đồng thời là những điểm di tích gắn với chức năng của nó như lò sản xuất gốm Tuần Châu, bến Gạo Rang, một bến cảng cổ thuộc hệ thống thương cảng Vân Đồn... Cùng với đó là bộ sưu tập hiện vật đồ sộ và đa dạng, phản ánh liên tục diễn tiến phát triển Vịnh Hạ Long. Nổi bật nhất là những rìu bôn có vai, có nấc thuộc văn hoá Hạ Long, khuôn đúc đồng, lưỡi câu, mũi tên đồng, bảo vật quốc gia bình gốm Hoàng Tân...

Tất cả những di tích này không chỉ tiêu biểu cho Hạ Long mà còn tiêu biểu cho từng thời kỳ phát triển lịch sử người Việt, đặc biệt là ở  các thời kỳ đá mới, văn hoá Hạ Long và thời đại Kim Khí. Với quy mô, tính nguyên trạng cũng như sự phong phú của hiện vật, các di tích Tiên Ông, Hòn Hai - Cô Tiên, Đầu Rằm được đánh giá quý hiếm, cần được bảo tồn và phát huy tốt nhất giá trị của nó. Thế nhưng hiện nay việc bảo tồn các di tích này đã không được thực hiện kịp thời. Như đã biết một loạt các di tích trên bị xâm hại, phá huỷ không thương tiếc. Mặc dù sự việc ở Hòn Hai - Cô Tiên đã được ngăn chặn, Đầu Rằm cũng đã được khắc phục. Tuy nhiên, đó cũng chỉ là biện pháp tình thế và cũng đã bị coi là chậm. Nhiều di sản quý đã bị phá huỷ nghiêm trọng, nguy cơ biến mất, nhất là đối với Đầu Rằm.

Ở khía cạnh phát huy giá trị di sản, có thể nói gần 20 di tích khảo cổ trên Vịnh Hạ Long và vùng phụ cận chưa được khai thác đúng mức. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả phát triển du lịch vịnh cũng như nâng cao nhận thức con người về văn hoá Vịnh Hạ Long. Hiện nay nhiều hang động vùng trung tâm Vịnh Hạ Long đang bị khai thác một cách quá mức, trong khi đó việc tham quan các điểm di tích, cảnh quan ngoài trời gần như không phát triển. Hiện tại chưa hề có một tua tuyến tham quan di sản nào được hình thành. Công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hoá Hạ Long mới chỉ được đẩy mạnh trong các trường học với đối tượng chủ yếu là học sinh. Còn đối với đối tượng quan trọng nhất trong việc bảo tồn và phát huy di sản vịnh Hạ Long là những người làm công tác du lịch cũng như du khách thì hiện còn bỏ ngỏ.