Không chỉ là nơi mua bán, chợ truyền thống còn lưu giữ ẩm thực, nghề nghiệp, cách giao tiếp và nhịp sống của cộng đồng. Từ chợ biển tới phiên chợ vùng cao, Quảng Ninh có nhiều chất liệu để hình thành những hành trình trải nghiệm giàu bản sắc.
Theo các chuyên gia, du khách đi chợ không chỉ để mua quà mà còn để nếm món ăn, quan sát cách chế biến và cảm nhận nhịp sống địa phương. Xu hướng này ngày càng rõ khi nhiều nơi biến chợ thành sản phẩm du lịch: Bắc Hà gắn chợ phiên với văn hóa và điểm tham quan; Hà Giang tổ chức chợ vùng cao thành không gian trải nghiệm; Cần Thơ với chợ nổi Cái Răng...
Trong dòng chảy ấy, Quảng Ninh có nhiều chất liệu riêng, mỗi khu chợ mang một sắc thái khác biệt. Chợ Hạ Long 1 nổi bật với hải sản tươi sống, chả mực và nhịp sống đô thị biển sôi động. Trong khi đó, chợ phiên Bình Liêu đậm sắc màu Tày, Dao, Sán Chỉ, với trang phục truyền thống và sản vật vùng cao, tạo sức hút cho du khách yêu trải nghiệm bản địa. Cùng với đó, chợ Đồng Văn (xã Hoành Mô) đã được đưa vào tuyến du lịch, đặc biệt thu hút khách dịp cuối tuần và dịp lễ hội. Chợ Hà Lâu (xã Điền Xá) được phục dựng theo hướng kết hợp nông sản, ẩm thực, nghề thủ công và văn hóa Dao, bước đầu gây chú ý nhưng chưa ổn định. Ngoài ra, toàn tỉnh còn nhiều điểm chợ khác như chợ Móng Cái, chợ Cái Rồng, phố chợ Tiên Yên, chợ vùng cao Lương Mông... góp phần đa dạng sản phẩm.
Tuy nhiên, sức hút giữa các chợ còn chênh lệch, nhiều nơi vẫn chủ yếu phục vụ dân sinh và chưa khai thác hết tiềm năng du lịch. Phần lớn chợ chỉ hút khách nhờ vị trí, lịch họp hoặc gắn với lễ hội. Chợ Hạ Long 1 được biết đến chủ yếu như một điểm tham quan, mua sắm hải sản; chợ Bình Liêu, Đồng Văn đã vào một số hành trình nhưng thiếu hoạt động diễn giải thường xuyên. Chợ Hà Lâu sôi động vào dịp ngày hội, song ở xa và sức hút ngoài sự kiện còn hạn chế.
Bởi vậy, nhiều chợ dù giàu sản vật và bản sắc vẫn chưa thành sản phẩm du lịch rõ ràng, thiếu câu chuyện dẫn dắt. Hạ tầng, văn minh thương mại, quảng bá và liên kết lữ hành còn hạn chế, khiến lượng khách chưa ổn định. Từ thực tế đó, PGS.TS Phạm Hồng Long (ĐH KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội) cho rằng, thương hiệu điểm đến không đến từ dàn dựng mà từ tính chân thực của đời sống và tri thức bản địa. Với chợ địa phương, giá trị nằm ở cả quá trình tạo sản phẩm: du khách thích xem giã chả mực, chế biến phở xào, hay thêu thổ cẩm và nghe kể về nguyên liệu, ý nghĩa văn hóa. Vì vậy, cần “bán quy trình” và “câu chuyện”, để người dân vừa cung cấp dịch vụ vừa là người kể chuyện.
Theo đó, vấn đề không phải dựng thêm sân khấu hay đưa thật nhiều gian hàng vào chợ, mà là chuyển nhịp sống sẵn có thành trải nghiệm dễ tiếp cận nhưng không mất tự nhiên. Nếu chỉ bổ sung biểu diễn theo mùa, chợ dễ đông vài ngày rồi lại vắng; nếu thương mại hóa quá mức, nét chân thực tạo sức hút sẽ suy giảm.
Thực tế cho thấy, chợ chỉ trở thành sản phẩm mạnh khi được đặt trong chuỗi trải nghiệm. Đơn cử, chợ Bắc Hà kết nối chợ phiên với Dinh thự Hoàng A Tưởng, bản làng, homestay, lễ hội đua ngựa và phố đêm. Hà Giang bố trí các khu sản phẩm đặc trưng, ẩm thực, lưu niệm, sinh hoạt văn hóa cộng đồng, đồng thời kết nối chợ với làng du lịch và hành trình cao nguyên đá. Tại Cần Thơ, Chợ nổi Cái Răng được gắn với tour thuyền, trải nghiệm ăn sáng trên sông, điểm dừng chân và ngày hội du lịch.
Từ những cách làm ấy, mỗi khu chợ ở Quảng Ninh cần được định vị bằng một câu chuyện và hành trình riêng. Chợ Hạ Long có thể mở đầu tuyến ẩm thực - văn hóa Hòn Gai; chợ Bình Liêu, Đồng Văn kết nối trekking, bản làng và trải nghiệm nghề; Hà Lâu gắn với văn hóa Dao và nông sản. Các chợ khác cần được khảo sát để xây dựng lịch trải nghiệm, bản đồ số và tour nhóm nhỏ.
Đồng thời, cần bảo đảm những điều kiện quyết định khả năng giữ khách: Vệ sinh, niêm yết giá, nguồn gốc sản phẩm, an toàn thực phẩm, biển chỉ dẫn, QR đa ngôn ngữ... Doanh nghiệp lữ hành phải tham gia thiết kế, đưa khách đều đặn; cộng đồng được đào tạo, chủ động tổ chức và chia sẻ lợi ích. Chợ truyền thống chỉ hấp dẫn lâu dài khi vẫn là chợ của người dân. Làm du lịch, vì thế, không phải biến chợ thành sân khấu, mà giúp du khách bước vào nhịp sống thật ấy sâu hơn, thuận tiện hơn và khi về sẽ mang nhiều hơn một món quà.
