Vịnh Hạ Long được UNESCO hai lần công nhận là di sản thiên nhiên thế giới với những giá trị về cảnh quan và địa chất, địa mạo. Bên cạnh những giá trị đặc biệt ấy thì đa dạng sinh học là một trong những đặc trưng tiêu biểu của Vịnh Hạ Long cần được bảo tồn.
Vịnh Hạ Long có nhiều hệ sinh thái điển hình của vùng biển nhiệt đới như: Hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ sinh thái rạn san hô, bãi triều, hệ sinh thái cỏ biển, gò đồi. Theo thống kê chưa đầy đủ của Viện Sinh thái và Tài nguyên, hệ sinh thái rừng thường xanh nhiệt đới đã được xác định ở Hạ Long và Bái Tử Long có 477 loài mộc lan, 12 loài dương xỉ và 20 loài thực vật ngập mặn. Riêng động vật có 4 loài lưỡng cư, 8 loài bò sát, 40 loài chim và 14 loài thú. Về đa dạng hệ sinh thái, các công trình nghiên cứu khoa học đã xác định. Đặc biệt, các nhà nghiên cứu đã phát hiện 13 loài thực vật đặc hữu của Vịnh Hạ Long: Thiên Tuế Hạ Long, Cọ Hạ Long, Khổ Cử Đại Nhung, Móng Tai Hạ Long, Ngũ Gia Bì, Giềng, Khổ Cử Đại Hạ Long, Lan Tím, Nhài Hạ Long, Sóng Bè Hạ Long, Sung Hạ Long, Hổ Nhĩ Hạ Long, Chirita modesta. Bên cạnh đó, hệ sinh thái vùng triều và rừng ngập mặn Hạ Long còn là nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật khác. Theo kết quả nghiên cứu của Phân viện Hải dương học Hải Phòng đây là nơi sinh sống cho 169 loài giun nhiều tơ, 16 loài rong biển; 90 loài cá, 200 loài chim và 5 loài bò sát 6 loài khác. Hệ sinh thái đáy cứng, rạn san hô cũng là một giá trị về đa dạng sinh học đặc biệt của Vịnh Hạ Long. Hiện nay đã thống kê được 170 loài san hô; rạn san hô Hạ Long cũng là nơi sinh cư của 81 loài chân bụng, 130 loài hai mảnh vỏ, 57 loài cua. Đây là hệ sinh thái mang năng suất cao, đồng thời là bộ lọc giúp làm sạch môi trường nước.
Không chỉ vậy, Vịnh Hạ Long còn có hệ sinh thái tùng, áng đặc sắc hiếm nơi nào có được. Đây thực chất là những hồ, giếng hoặc phễu kast bị ngập nước biển, với hình thái khép kín hoặc thông với biển qua hang ngầm, được hình thành do quá trình bào mòn, phong hóa của tự nhiên. Đây là những điều kiện tự nhiên tạo nên các hệ sinh thái đặc biệt, làm tăng thêm sự đa dạng sinh học của Vịnh Hạ Long. Bên cạnh đó, hệ sinh thái biển còn bao gồm thực vật phù du, động vật phù du, động vật đáy biển và động vật tự du. Đến nay, các nhà khoa học đã thống kê được Vịnh Hạ Long có khoảng 185 loài thực vật phù du, 140 loài động vật phù du, gần 500 loài động vật đáy và 326 loài động vật tự du. Như vậy có thể thấy rằng, những con số trên là một minh chứng rõ nét về sự đa dạng sinh học của Vịnh Hạ Long, một trong những giá trị đặc biệt của Vịnh Hạ Long mà hiếm nơi nào trên thế giới có được như vậy.
Đa dạng cảnh quan Vịnh Hạ Long là yếu tố tự nhiên hết sức cần thiết để phát triển và bảo tồn đa dạng sinh học và ngược lại. Do vậy, việc bảo vệ, quản lý đa dạng sinh học là vô cùng cần thiết, lợi ích mà nó đem lại đã, đang và sẽ giúp ích cho quản lý môi trường bền vững, phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống.
Trước những giá trị đặc biệt về đa dạng sinh học của Vịnh Hạ Long, thời gian qua Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đã có nhiều biện pháp nhằm bảo tồn những giá trị này, trong đó công tác tuyên truyền được đặt lên hàng đầu, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đã tổ chức ký cam kết với các ngư dân làng chài không khai thác các loài thực vật quý hiếm. Phối hợp với một số ngành, đơn vị ra quân trồng rừng ngập mặn. Cụ thể phối hợp với ngành Giáo dục đưa việc giáo dục di sản vào trường học nhằm nâng cao nhận thức của học sinh trong việc giữ gìn và bảo tồn Vịnh Hạ Long nói chung và giá trị về đa dạng sinh học nói riêng. Đặc biệt, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long thành lập Đội xử lý nhằm phát hiện và kịp thời xử lý những hành vi vi phạm. Tuy nhiên, hiện nay công tác bảo tồn đa dạng sinh học Vịnh Hạ Long đang gặp những khó khăn, bất cập. Đơn cử như trong quá trình xử lý những đối tượng có hành vi khai thác thực vật trái phép mới chỉ dừng ở việc lập biên bản và xử phạt hành chính, những tang vật thu được lại bán lại cho chính đối tượng khai thác trái phép. Thêm nữa, do địa bàn quá rộng trong khi lực lượng xử lý có hạn nên không thể kiểm soát được hết…
Theo bà Trương Lan Tâm, Trưởng Phòng nghiệp vụ, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long: Để bảo tồn những giá trị đa dạng sinh học Vịnh Hạ Long tốt hơn, thời gian tới cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của người dân. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện các chính sách, thể chế liên quan đến công tác quy hoạch sự phối hợp giữa các cấp, ban, ngành trong việc quản lý và xử lý các trường hợp vi phạm cũng được coi là những nội dung không thể thiếu trong các biện pháp tăng cường năng lực quản lý khu vực này.
Cọ Hạ Long - thực vật đặc hữu của Vịnh Hạ Long. ảnh: PV
