Là một trong những chuyên gia giàu kinh nghiệm nhất Nhật Bản về an toàn mỏ, Tiến sĩ Isei Takehiro đã từng đặt chân đến 45 quốc gia, tham gia giảng dạy ở trên 20 nước. Nhưng cuối cùng Việt Nam vẫn là quốc gia được ông gắn bó lâu nhất và Quảng Ninh vẫn là nơi ông dành nhiều tình cảm nhất. Để rồi ở tuổi 71 của cuộc đời, vị tiến sĩ ấy vẫn không ngừng dành thời gian và công sức, góp phần giúp các đồng nghiệp Việt Nam trong việc đảm bảo an toàn mỏ một cách có hệ thống và bền vững.
Quảng Ninh - một phần cuộc đời...
Một buổi chiều cuối tháng 2-2014, bên tách trà nóng trong căn phòng làm việc nhỏ của ông ở Trung tâm An toàn mỏ (TP Uông Bí), tôi đã có dịp trò chuyện cùng ông về tình cảm sâu nặng ông dành cho Việt Nam nói chung và cho những người thợ Vùng mỏ Quảng Ninh nói riêng. Mối duyên nợ ấy bắt đầu từ năm 1997, khi ông Isei đến Quảng Ninh để tổ chức một cuộc hội thảo về an toàn trong khai thác than hầm lò. Mà theo như ông nói, ấn tượng về một dân tộc Việt Nam kiên cường trong chiến tranh và sau khi hoà bình đã luôn khiến ông có một sự cảm phục đối với đất nước hình chữ S nhỏ bé này.
Tuy nhiên, phải đến 4 năm sau, năm 2001, khi Dự án Trung tâm quản lý an toàn khí mỏ lần đầu tiên của Việt Nam, do Chính phủ Nhật hỗ trợ thông qua Jica được khởi động và triển khai, mới giúp ông có cơ hội quay trở lại Quảng Ninh. Để rồi trong suốt 5 năm liền, với cương vị Cố vấn trưởng của Dự án, ông đã tham gia hỗ trợ xây dựng, lắp đặt và đưa vào vận hành Phòng Nghiên cứu an toàn mỏ (Trung tâm An toàn mỏ, TP Uông Bí). Những năm này, phần lớn các lò chợ ở những đơn vị khai thác than hầm lò đều có dấu chân ông. Năm 2006, khi Dự án hoàn thành, ông Isei quay trở về Nhật tiếp tục công việc nghiên cứu khoa học của mình.
Nói về tình cảm của Tiến sĩ Isei Takehiro với vùng than, ông Phùng Quốc Huy, Phó Giám đốc Trung tâm An toàn mỏ cho biết: Từ năm 2007 cho đến năm 2012, mỗi năm 2 đến 3 lần, ông Isei đều tự bỏ tiền mua vé máy bay để đến thăm Quảng Ninh và theo dõi sự phát triển của Trung tâm. Năm 2012, mặc dù đã bước sang tuổi 70 nhưng biết Jica có chương trình tình nguyện viên cao cấp ở Việt Nam, Tiến sĩ đã làm đơn tình nguyện quay trở lại Quảng Ninh để làm việc không lương, không trợ cấp và hoàn toàn tự bỏ mọi chi phí. Trong khi đó ở Nhật Bản, ông còn người mẹ già đã 94 tuổi và sức khoẻ vợ ông thì không được tốt cho lắm. Nhưng tình yêu Việt Nam, với Quảng Ninh, với những người thợ mỏ đã khiến ông lựa chọn quay trở lại. Chúng tôi biết, Tiến sĩ Isei Takehiro luôn coi Trung tâm An toàn mỏ giống như một đứa con tinh thần và Quảng Ninh thì như một phần đời của ông vậy. 9 năm ở Việt Nam thì gần như 9 năm ấy ông sát cánh cùng với anh em ở Trung tâm.
“Tôi đã đón Tết cổ truyền ở Việt Nam 4 lần, leo Yên Tử 14 lần và hơn 100 lần tham quan Vịnh Hạ Long. Những món khó ăn với người nước ngoài như: Thịt chó, tiết canh, trứng vịt lộn... tôi đều ăn được. Có lẽ tôi đã trở thành người Việt Nam? - Tiến sĩ Isei Takehiro hóm hỉnh cho biết thêm.
Và những trăn trở với ngành than
Mặc dù trong suốt câu chuyện với chúng tôi, phần lớn thời gian ông kể về tình cảm với Quảng Ninh, với những người bạn, người thợ ở Vùng mỏ, nhưng có những lúc ngắt quãng giữa câu chuyện, ông lại nhắc đến những trăn trở với ngành Than - nguyên nhân lớn nhất đã níu chân ông ở lại, ngay cả khi ông đã bước sang tuổi 71.
Tiến sĩ Isei Takehiro cho biết: Theo thống kê, năm 2012, số vụ tai nạn trong khai thác than khiến 34 người thiệt mạng và năm 2013 là 30 người (trong đó có 26 người chết do tai nạn trong hầm lò). Cũng trong năm 2013, sản lượng ngành Than khai thác đạt được trên 40 triệu tấn nguyên khai. Nếu so sánh tỷ lệ này trên 1 tấn than thì cứ khai thác được 1 triệu tấn than, Việt Nam sẽ có gần 1 người thiệt mạng. Trong khi đó, tỷ lệ này ở Mỹ chỉ có 0,02 người/tấn than, ở Nhật tỷ lệ còn thấp hơn rất nhiều. Tôi quả thực rất đau lòng trước con số này.
Tiến sĩ Isei Takehiro nhấn mạnh, nguyên nhân chủ yếu xảy ra trong những năm gần đây rất giống như Nhật Bản và những nước khác mà ông đã từng trải qua. Đơn cử như vụ tai nạn làm 3 người chết ở Công ty Than Đồng Vông (TP Uông Bí) liên quan đến hiện tượng ngạt khí xảy ra vào tháng 7-2013 và mới đây nhất, vào tháng 1-2014, một vụ tai nạn lao động đã bất ngờ xảy ra tại đơn vị này đã làm 6 công nhân thiệt mạng và 1 công nhân bị thương nặng. Không chỉ ở Việt Nam mà các nước trên thế giới đều xảy ra hiện tượng thiếu ô xy trong hầm lò. Điều khác biệt lớn nhất ở những nước trên là ngay sau khi tai nạn xảy ra, Chính phủ sẽ đứng ra thành lập 1 Uỷ ban điều tra liên ngành có sự tham gia của các bộ, giáo sư ở các trường đại học để xác định nguyên nhân, và đưa ra đối ứng để có giải pháp khắc phục, tránh lặp lại sự cố có cùng nguyên nhân như vậy một lần nữa. Đặc biệt, nguyên nhân của các vụ tai nạn sẽ được công khai trước công chúng và dư luận.
Tiến sĩ Isei Takehiro tâm sự: Tôi cũng thật sự thấy tiếc khi chỉ trong vòng 9 tháng, 2 vụ tai nạn xảy ra ở Đồng Vông đều chết vì ngạt khí. Nhưng trung thực mà nói, quy định về an toàn trong khai thác than hầm lò của Việt Nam đang có rất nhiều lỗ hổng và bất hợp lý. Ngay từ năm 2012, sau khi quay lại Việt Nam, bên cạnh các dự án, tôi đã dành gần 2 năm để nghiên cứu về vấn đề này. Và tôi thấy, nhiều khi không phải các vụ tai nạn lao động nào xảy ra cũng là do người công nhân không tuân thủ quy định, mà có những quy định họ không cách nào tuân thủ theo được.
Nói rồi, Tiến sĩ Isei Takehiro nhanh nhẹn tìm tài liệu cho chúng tôi xem và giải thích: Này nhé, theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn trong khai thác than hầm lò (QCVN 0:2001/BCT), ngay ở điều 41-1, quy định về khai thác mỏ và hệ thống thông gió trong hầm lò đã tồn tại bất hợp lý rất lớn. Ở điều 41-1 các bạn quy định “nhiệt độ trong gương khấu, cũng như trong các gương lò khác có người đang làm việc tối đa là 30 độ C”. Trong khi đó ở Nhật Bản, chúng tôi quy định là 35-37 độ C. Tôi bảo đảm là nhiệt độ trong gương lò vào mùa hè ở Việt Nam chắc chắn sẽ lớn hơn 30 độ C, như vậy nếu các bạn làm đúng quy định thì đến mùa hè, việc khai thác than sẽ phải tạm dừng. Còn nếu các bạn vẫn sản xuất ra than, có nghĩa quy định ấy chỉ tồn tại trên giấy.
Tại sao lại có sự không hợp lý ở đây? Bởi vì đa số quy chuẩn của các bạn là dịch từ quy chuẩn của Nga. Trong khi đó điều kiện khai thác, địa chất, thời tiết, trình độ khoa học công nghệ, thiết bị máy móc, nhân lực... cũng có sự khác nhau. Chưa kể quy chuẩn này của Nga cũng ban hành từ rất lâu rồi, nếu không nói là một số điều đã trở nên lạc hậu trước những công nghệ khai thác mới bây giờ. Vì vậy, một trong những điều các bạn cần làm bây giờ là nên nghiên cứu, sửa đổi Quy chuẩn cho phù hợp với tình hình thực tế của Việt Nam cũng như cần thực sự quan tâm hơn đến công tác nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, từ việc đào tạo nghề, quản lý và sử dụng lao động.
Bị cuốn theo mạch cảm xúc của ông, cuối buổi chiều ấy, câu chuyện đều xoay quanh vấn đề an toàn mỏ, niềm đam mê lớn nhất của Tiến sĩ Isei Takehiro trong suốt phần lớn cuộc đời. Khi tôi hỏi ông, đến tháng 9 này, hết đợt tình nguyện ông dự định sẽ làm gì khi quay về Nhật Bản thì anh Huy đã nhanh nhẹn trả lời: Tiến sĩ chưa rời Quảng Ninh được đâu phóng viên ơi, ông ấy vừa nhận lời mời của Viện Khoa học công nghệ mỏ là sẽ tiếp tục ở lại đây, tiếp tục nghiên cứu với chúng tôi rồi. Thấy tôi ngạc nhiên, Tiến sĩ Isei Takehiro giải thích: Chừng nào còn sức khoẻ và gia đình ủng hộ, chừng ấy tôi còn muốn mang những gì học được ở các nước tiên tiến, để giúp các bạn có thể hạn chế hơn nữa mức độ rủi ro gặp phải. Vả lại, tôi cũng muốn được leo Yên Tử và ngắm hoàng hôn trên Vịnh Hạ Long nhiều hơn nữa mà!
Ông cười.
| Tiến sĩ khoa học Isei Takehiro là tình nguyện viên cao cấp đầu tiên trong lĩnh vực an toàn mỏ do Jica cử sang Việt Nam. Ông là người có nhiều sự đóng góp trong việc tham gia xây dựng Trung tâm An toàn mỏ duy nhất hiện nay của Việt Nam. Với vai trò tình nguyện viên cao cấp, Tiến sĩ Isei Takehiro đã giúp lắp đặt, vận hành phòng nghiên cứu cháy nổ, củng cố các kỹ thuật phát hiện sớm nguy cơ và phòng, chống cháy nổ nội sinh tại Trung tâm An toàn mỏ. Thông qua ông, Trung tâm đã được Nhật Bản tài trợ cho rất nhiều thiết bị liên quan đến phòng thí nghiệm than tự cháy trong hầm lò với giá trị lên tới hàng tỷ đồng. |
Hoàng Nga
