Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (Khóa VIII) của Đảng về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” chỉ rõ nhiệm vụ hàng đầu là xây dựng con người.
Mà cụ thể là phải xây dựng con người mới với năm đức tính: 1) Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc, vì chủ nghĩa xã hội, có chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu; đoàn kết với nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội. 2) Có ý thức tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung. 3) Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng, có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái. 4) Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, có năng suất cao, vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội. 5) Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm mỹ và thể lực. Vấn đề này luôn được Đảng ta quan tâm chỉ đạo. Và cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh” cũng chính nhằm xây dựng con người mới với 5 đức tính ấy, làm cho đất nước có những lớp người tài, đức, thiết thực góp phần đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, mở rộng hội nhập kinh tế, giao lưu văn hóa v.v... trong bối cảnh toàn cầu hóa về kinh tế tri thức.
Nhưng đó là những nét chung nhất trong phẩm chất con người mới hiện nay. Vấn đề là cái chung ấy được thể hiện trong cái riêng như thế nào? Mỗi cộng đồng, địa phương có những nét tính cách riêng cần phát huy. Vậy người Quảng Ninh thì sao? Công bằng mà nhìn nhận: vấn đề này chưa có lời giải thỏa đáng. Trong địa chí Quảng Ninh (được xem như là bộ bách khoa thư về Quảng Ninh), có đề cập tới vấn đề này, tuy nhiên chỉ ở mấy khía cạnh: Dân cư - Dân số - Dân tộc; không có phần nêu những đức tính tiêu biểu của con người Quảng Ninh. Một tài liệu khác, đó là Đặc san văn hóa của Sở Văn hóa Thông tin tỉnh (số 5), trong bài “Thử tìm hiểu bản sắc văn hóa Quảng Ninh”, của Thi Sảnh cũng nêu ở dạng “thử” đề cập “Bản sắc văn hóa thể hiện trong tư tưởng, đạo đức, lối sống, phong tục tập quán...”. Tác giả đã không chỉ ra những đức tính cụ thể. Cách đây chưa lâu, khi đến ngày 12-11 hằng năm, chúng ta kỷ niệm ngày Vùng mỏ bất khuất, bao hàm ý tưởng ca ngợi người vùng mỏ có tinh thần bất khuất. Song, dịp kỷ niệm 70 năm ngày 12-11 (1936-2006) vừa qua, được biết đã có sự thay đổi và gọi thống nhất là ngày truyền thống công nhân mỏ - truyền thống ngành Than. Ý tưởng khẳng định người Quảng Ninh có tinh thần bất khuất, quật cường, như vậy là không còn phù hợp nữa?
Nhân đây, xin dẫn vài ví dụ: Nói về người Hà Nội, người ta khẳng định ngay đó là văn minh, thanh lịch. Người Đà Nẵng là trung dũng, quyết thắng v.v... Nhận diện những đức tính tốt đẹp là để làm nền móng xây dựng và phát triển con người như ý Đảng đã nêu. Có thể xem toàn bộ quá trình xây dựng và phát triển con người, như là việc ươm trồng một cây quý. Tìm những đức tính tốt đẹp của con người để phát huy là cái gốc, cái cội nguồn. Việc xây dựng khu phố, tổ dân, xóm làng, xã, phường và cả huyện nữa, tốn kém khá nhiều công sức, tiền của, trí tuệ. Song đấy là phần “thân cây”. Chăm chút cho thân cây, để hy vọng có nhiều hoa thơm, quả ngọt được chăng? Nếu không chú ý tới gốc rễ!
Từ những kiến giải đó, chúng tôi nghĩ việc tìm hiểu, nghiên cứu những nét bản sắc của người Quảng Ninh là rất cần thiết. Chúng tôi kiến nghị các cơ quan hữu trách nên xem xét, xúc tiến tổ chức hội thảo khoa học, để đúc rút ra những kết luận, xác định đức tính tốt đẹp tiêu biểu của người Quảng Ninh, làm cho mỗi người dân thấy đó chính là nguồn nội lực của mình nhằm phát huy. Lộ trình tiến hành cần phù hợp với yêu cầu cấp bách, để sao cho đến đúng dịp kỷ niệm 45 năm ngày thành lập tỉnh Quảng Ninh 30-10 (1963-2008), người dân Quảng Ninh có thể tự hào với du khách xa gần về những đức tính tốt đẹp của mình.
