(Ông Hồ Chí Đức, Trưởng Ban Quản lý các Di tích trọng điểm Quảng Ninh, trao đổi với PV Báo Quảng Ninh)
Ngày 27-9 vừa qua, Chính phủ đã có Quyết định xếp hạng “Di tích Quốc gia đặc biệt” đối với 11 di tích. Trong đó, Quảng Ninh là địa phương duy nhất có 2 di tích được công nhận danh hiệu này; đó là Di tích lịch sử - danh thắng Yên Tử và Di tích lịch sử Bạch Đằng. Như vậy, tính đến thời điểm hiện nay, số di tích được công nhận Di tích Quốc gia cấp đặc biệt ở Quảng Ninh đã lên tới con số 3, so với các tỉnh, thành trong cả nước, chỉ ít hơn Hà Nội 1 di tích. Trao đổi với chúng tôi, ông Hồ Chí Đức, Trưởng Ban Quản lý các Di tích trọng điểm Quảng Ninh, nói:
+ So với các địa phương trong cả nước, Quảng Ninh có nguồn tài nguyên rất phong phú để phát triển du lịch với nhiều di tích, danh lam thắng cảnh đẹp nổi tiếng. Việc Di tích lịch sử - danh thắng Yên Tử và Di tích lịch sử Bạch Đằng ở Quảng Ninh được xếp hạng cấp Quốc gia đặc biệt không chỉ khẳng định vị thế, giá trị đặc biệt của bản thân di tích, mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hoá của dân tộc ở nơi địa đầu Đông Bắc của Tổ quốc, giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc. Đồng thời, góp phần bảo vệ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích ngày một tốt hơn. Đây cũng là cơ hội và xung lực mới để thúc đẩy phát triển ngành “công nghiệp không khói” của tỉnh nhà, góp phần chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế từ “nâu” sang “xanh”; xây dựng Quảng Ninh đến năm 2020 trở thành tỉnh dịch vụ, công nghiệp hiện đại, trung tâm du lịch quốc tế.
- Ông có thể giới thiệu những nét tiêu biểu về 2 di tích cấp quốc gia đặc biệt này?
+ Khu di tích lịch sử - danh thắng Yên Tử có diện tích trên 9.200ha, gồm có các công trình kiến trúc, tôn giáo: Chùa, am tháp được xây dựng từ thời Lý theo tuyến đường từ chùa Bí Thượng (chân Dốc Đỏ) đến đỉnh núi Yên Tử thuộc phường Phương Đông, xã Thượng Yên Công (TP Uông Bí) và xã Hồng Thái Đông (huyện Đông Triều). Gần 1000 năm trước, sử sách đã ghi lại rằng, Yên Tử được coi là “phúc địa thứ 4 của Giao Chân”, ngoài ra nhiều tài liệu lịch sử đều thống nhất ghi nhận “năm Tự Đức thứ 3, núi Yên Tử được liệt vào hàng danh sơn chép trong điển thờ”.
Chính sự linh thiêng ấy từ xưa các tín đồ đạo Phật Việt Nam đã đến Yên Tử dựng am cỏ cầu kinh niệm Phật. Cũng vì thế mà từ thế kỷ X, đạo sĩ An Kỳ Sinh (Yên Kỳ Sinh) đã đến nơi đây tu hành và đắc đạo. Những năm sau đó, nhiều thế hệ tăng ni phật tử Việt Nam tiếp tục đến Yên Tử tu hành, xây dựng chùa, am, tháp và những công trình kiến trúc khác. Khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử là nơi linh thiêng ra đời và phát triển của trung tâm phật giáo thiền tông thuần Việt, do người Việt trực tiếp sáng lập ra. Là nơi hội tụ của các công trình công trình kiến trúc cổ kính do các tăng ni phật tử và triều đình phong kiến của các thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn kế tiếp nhau xây dựng và trùng tu. Những công trình này đã phản ánh khá rõ nét sự phát triển kiến trúc mỹ thuật, điêu khắc, tiêu biểu cho tài năng sáng tạo nghệ thuật của dân tộc Việt Nam. Đây là một quần thể di tích lớn và ra đời sớm ở nước ta. Sự ra đời và phát triển của Phật giáo Thiền Tông là sản phẩm của thời đại, gắn với thời kỳ độc lập tự chủ vẻ vang của đất nước, nề văn minh của Đại Việt. Hệ thống chùa, am, tháp ở Yên Tử là những tư liệu lịch sử vật chất quý báu gắn liền với tên tuổi, sự nghiệp tu hành của Điếu ngự giác hoàng Trần Nhân Tông và các thế hệ thiền sư sau này. Bên cạnh đó, Yên Tử còn được xem như một bảo tàng sinh thái tự nhiên, với sự đa dạng về hệ sinh thái cảnh quan. Cùng với hệ thống chùa, am, tháp là những đường tùng, rừng thông, rừng trúc, rừng mai… làm cho Yên Tử càng trở nên tươi đẹp và quyến rũ.
Còn khu di tích lịch sử chiến thắng Bạch Đằng là một quần thể gồm 11 điểm di tích đã được phát hiện và xếp hạng là di tích cấp quốc gia từ năm 1991 nằm trên khu vực quy hoạch có diện tích 380ha. Các di tích nằm trên địa bàn các phường: Quảng Yên, Yên Giang, Nam Hoà; các xã: Hiệp Hoà, Liên Hoà thuộc TX Quảng Yên và đền Đền Công thuộc TP Uông Bí; Bao gồm các đình, đền, miếu, bãi cọc… những di tích này một phần đang hiện hữu, một phần chỉ còn là phế tích cần được khai quật, khôi phục và bảo vệ đặc biệt. Khu di tích lịch sử chiến thắng Bạch Đằng là địa danh gắn liền với lịch sử chói lọi chống giặc ngoại xâm của dân tộc. Trên dòng sông Bạch Đằng đã 03 lần chứng kiến trận quyết chiến và thắng lớn vang dội của dân tộc ta: Ngô Quyền đánh thắng quân xâm lược Nam Hán tháng 10 năm Nhâm Tuất (11-938), mở ra một kỷ nguyên mới chấm dứt 1000 năm Bắc thuộc; Lê Hoàn đánh quân Tống xâm lược năm 981, chiến thắng đã củng cố thêm nền độc lập thống nhất đất nước, góp phần tô thắm truyền thống chống giặc ngoại xâm, viết thêm những trang sử hào hùng của dân tộc ta. Đặc biệt là cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ 3 của quân dân nhà Trần tháng 3 năm Mậu Tý (1288). Đây là chiến thắng có tầm ảnh hưởng lớn đến lịch sử thế giới và được ghi nhận trong lịch sử hào hùng của dân tộc ta. Bãi cọc Yên Giang, bãi cọc Đồng Vạn Muối, bãi cọc Đồng Má Ngựa là những chứng tích lịch sử hào hùng gắn liền với thiên tài quân sự của anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Sông Bạch Đằng đã trở thành dòng sông lịch sử. Cọc Bạch Đằng đã trở thành biểu tượng truyền thống đánh giặc ngoại xâm bằng đường thuỷ của dân tộc Việt Nam. Với danh hiệu di tích quốc gia đặc biệt, chúng ta hoàn toàn tin tưởng đây sẽ là cơ hội để biến dòng sông của chiến trận và chiến thắng năm xưa thành động lực phát triển kinh tế - xã hội của thị xã Quảng Yên nói riêng và tỉnh Quảng Ninh nói chung.
- Theo ông, việc bảo tồn, tôn tạo các di tích quốc gia đặc biệt trong giai đoạn hiện nay cần được tiến hành như thế nào thì có hiệu quả cao nhất?
+ Hiện nay, tỉnh Quảng Ninh đã hoàn thiện Đề án Quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích lịch sử Bạch Đằng và Đề án mở rộng, phát triển khu di tích lịch sử, danh thắng Yên Tử và đang trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Trong khi chờ phê duyệt, Uỷ ban nhân dân tỉnh đã chỉ đạo Ban Quản lý các Di tích trọng điểm triển khai khoanh vùng cắm mốc bảo vệ nguyên trạng di tích; lập Quy hoạch chi tiết các điểm di tích. Để bảo tồn, tôn tạo phát huy có hiệu quả các Di tích quốc gia đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, theo chúng tôi cần phải thực hiện, tuân thủ một cách nghiêm ngặt quy hoạch đã được phê duyệt; bảo vệ toàn vẹn giá trị gốc của di tích; tập trung đầu tư, phục hồi, tôn tạo, chống xuống cấp của các di tích; đẩy mạnh công tác xã hội hoá, tuyên truyền quảng bá, kêu gọi, thu hút các nhà đầu tư chung tay bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị của di tích, tạo thành các trung tâm du lịch văn hoá lớn của tỉnh; hướng cộng đồng dân cư sinh sống trong vùng di tích tham gia công tác bảo tồn tôn tạo và phát huy giá trị của di tích thông qua hoạt động kinh tế du lịch, phát triển làng nghề truyền thống đảm bảo điều kiện sinh sống tốt hơn từ đó nâng cao ý thức bảo vệ, bảo tồn và phát huy di tích của người dân.
- Ông có thể cho biết thêm, việc quản lý di tích quốc gia đặc biệt có gì khác với các di tích quốc gia?
+ Trước đây, di tích Yên Tử và Bạch Đằng được xếp hạng cấp quốc gia, việc Quy hoạch, bảo tồn, tu bổ, phục hồi di tích thuộc thẩm quyền của Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch. Nay được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt, thì thẩm quyền nay thuộc Thủ tướng Chính phủ và được quy định tại Điểm a, Khoản 1, Điều 12 của Nghị định số 70/2012/NĐ-CP, ngày 18-9-2012 của Chính phủ quy định thẩm quyền, trình tự, thủ tục lập, phê duyệt quy hoạch, dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh. Cụ thể, theo quy định này, “Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chủ trương, nhiệm vụ quy hoạch tổng thể di tích, đồ án quy hoạch tổng thể di tích quốc gia đặc biệt và đồ án quy hoạch tổng thể di tích quốc gia có quy mô đầu tư lớn”... Trong thời gian tới, Ban Quản lý các Di tích trọng điểm sẽ nghiên cứu, tham mưu trình UBND tỉnh ban hành Quy chế quản lý riêng cho từng di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt. Hiện nay, khu di tích nhà Trần tại Đông Triều cũng đang được tỉnh chỉ đạo lập hồ sơ khoa học đề nghị Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch trình Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt. Cùng với đó, khu di tích lịch sử - danh thắng Yên Tử và khu di tích nhà Trần tại Đông Triều cũng đang được triển khai lập hồ sơ xin chủ trương của Thủ tướng Chính phủ trình UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới.
- Hầu hết các di tích cấp quốc gia đặc biệt đều là những địa danh du lịch nổi tiếng. Như vậy, việc quản lý, bảo vệ môi trường, bảo vệ sự nguyên trạng của di tích là rất khó. Theo ông, làm thế nào để cân bằng hài hoà giữa mục tiêu bảo tồn giá trị di tích với việc phát triển du lịch một cách bền vững?
+ Hiện nay hầu hết các di tích cấp quốc gia đặc biệt đều là những trung tâm du lịch nổi tiếng, mỗi năm thu hút một lượng khách rất lớn đến tham quan. Theo thông tin từ Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch, tổng khách du lịch đến Quảng Ninh 9 tháng đầu năm 2012 đạt trên 5,4 triệu lượt, tăng 7% so với cùng kỳ, trong đó khách thăm các di tích lịch sử văn hoá đạt trên 2 triệu lượt, tăng 10%. Với con số trên, việc quản lý, bảo vệ môi trường cảnh quan, bảo vệ sự nguyên trạng của di tích gặp không ít khó khăn. Vì vậy, mục tiêu chính đặt ra cho công tác lập Quy hoạch tổng thể di tích là vừa phải bảo tồn được giá trị gốc của Di tích, các giá trị lịch sử văn hoá truyền thống, vừa mang tính hiện đại, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, thưởng ngoạn của nhân dân và du khách trong môi trường sinh thái phong phú, đa dạng, cảnh quan hài hoà. Có như vậy, chúng ta mới bảo tồn di tích được lâu dài, gắn với phát triển du lịch một cách bền vững.
- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
Thu Hương
