Năm 1998, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 BCH T.Ư (khoá VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, Đảng đã đề ra mười nhiệm vụ cụ thể, trong đó nhiệm vụ “Xây dựng môi trường văn hoá” được xếp thứ hai, sau nhiệm vụ xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới.
Như thế, Đảng đã khẳng định việc xây dựng môi trường văn hoá là rất then chốt. Khi mà “các đơn vị cơ sở (gia đình, làng, bản, xã, phường, khu tập thể, cơ quan, xí nghiệp, nông trường, lâm trường, trường học, đơn vị bộ đội...), các vùng dân cư (đô thị, nông thôn, miền núi...)”, tạo ra môi trường văn hoá là đã tạo ra đời sống văn hoá lành mạnh, đáp ứng được những nhu cầu về văn hoá đa dạng và không ngừng tăng lên của nhân dân.
Để dễ nhận biết, ghi nhớ và thực hiện, các nhà khoa học đã cụ thể hoá “môi trường văn hoá” gồm:
1. Xây dựng con người có văn hoá.
2. Xây dựng môi trường xã hội tốt đẹp.
3. Xây dựng môi trường tự nhiên trong lành, sạch đẹp.
4. Xây dựng các thiết chế văn hoá.
Trước hết phải nói đến việc xây dựng con người có văn hoá, đó là làm cho từng người (ở các đơn vị, các vùng dân cư...) có nhận thức đúng đắn, đầy đủ về môi trường văn hoá. Qua đó, xây dựng ở đơn vị mình cộng đồng người có văn hoá (gồm 5 đức tính được Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) chỉ ra). Vì đó là những chủ thể sáng tạo văn hoá và chính họ cũng lại là sản phẩm của văn hoá. Những con người đó được giáo dục, nâng cao thể chất, các đức tính tốt đẹp sẽ giúp cho con người vươn lên đáp ứng sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đưa đất nước phát triển, tiến lên.
Yếu tố thứ hai trong việc xây dựng môi trường văn hoá là xây dựng môi trường xã hội. Các cuộc vận động xã hội của các cấp chính quyền, đoàn thể, tổ chức như phong trào Xây dựng làng, thôn, bản, khu phố văn hoá, phong trào đền ơn đáp nghĩa, phong trào Xoá đói giảm nghèo v.v... là những hoạt động nhằm đạt tới một môi trường xã hội tốt đẹp. Các cuộc vận động này, tựu chung là để thực hiện “Phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá”. Như thế theo một logic tất yếu, “môi trường văn hoá” lành mạnh chỉ có ở môi trường xã hội tốt đẹp, và ngược lại, một đơn vị có môi trường xã hội tốt đẹp, đương nhiên nơi ấy đã xuất hiện môi trường văn hoá.
Thứ ba là xây dựng môi trường tự nhiên trong lành, sạch đẹp. Đây chính là điểm tựa để hình thành môi trường văn hoá. Môi trường văn hoá lành mạnh không thể hình thành ở những nơi môi trường tự nhiên bị ô nhiễm nặng nề, về nguồn nước, không khí, tiếng ồn, rác thải, đất đai bị sa mạc hoá, các hiện trường khai thác tài nguyên xong không được hoàn nguyên môi trường v.v...
Và cuối cùng là việc xây dựng các thiết chế văn hoá. Một trong các yêu cầu của “môi trường văn hoá” là việc xây dựng các thiết chế văn hoá (như rạp chiếu bóng, thư viện, bảo tàng, sân vận động, nhà văn hoá, câu lạc bộ, phòng truyền thống, tượng đài, công viên v.v...). Nhưng dù sao, đây vẫn mới chỉ là “phần cứng”. Điều cần thiết là từ các “phần cứng” ấy để tạo ra các hoạt động ở các thiết chế đó một cách thường xuyên, đều đặn và ngày càng nâng cao chất lượng nhằm từng bước đáp ứng mức hưởng thụ văn hoá của cộng đồng.
Như thế, chúng ta đã cùng nhau trao đổi về những nội dung chính của thuật ngữ “Môi trường văn hoá”. Từ đây, ta thấy rõ: Môi trường văn hoá là một trong những nhiệm vụ rất cơ bản mà Đảng ta quan tâm chỉ đạo triển khai trên cả nước. Để thực hiện Nghị quyết Trung ương 5, Đảng đã chủ trương và lãnh đạo “Phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá” để toàn Đảng, toàn dân, toàn quân trong cả nước thực hiện. Vì Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (khoá VIII) được xem như là chiến lược về văn hoá của Đảng trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và giao lưu, hội nhập kinh tế thế giới của đất nước ta.
Nói những điều trên, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng chúng ta cần hiểu một cách thật toàn diện các nội dung mà Đảng ta đề cập trong khái niệm “Môi trường văn hoá”. Bởi hiện nay, không ít người khi nói xây dựng môi trường văn hoá thì mới chỉ đề cập tới nội dung thứ tư, đó là việc xây dựng các thiết chế văn hoá. Phần đề cập đến xây dựng con người, xây dựng môi trường xã hội, xây dựng môi trường tự nhiên chiếm tỷ trọng rất nhỏ. Sự “lệch pha” này chỉ có thể lý giải là do chưa hiểu đầy đủ về xây dựng môi trường văn hoá...
