Bây giờ thì qua báo chí, truyền hình v.v.. cái tên Anh hùng - Liệt sỹ Đào Phúc Lộc, người con của quê hương Móng Cái, người được coi là thủ trưởng đầu tiên của ngành tình báo nước ta những năm đầu lập nước, người Anh hùng tình báo duy nhất cho đến nay được tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh, không còn xa lạ nữa.
Bà Đào Thị Minh Vân.
Thế nhưng, ít ai ngờ, chỉ mươi, mười lăm năm về trước, nhắc đến ông, vẫn còn không ít người e dè, thậm chí còn... "nghi ngờ" về cái chết bí ẩn của ông trên sông Vàm Cỏ năm 1969... Và người đã không quản khó khăn, vất vả, lặn lội đến những nơi ông từng sống, từng công tác, gặp gỡ những đồng đội cũ của ông v.v. để làm "sống lại" những năm tháng oanh liệt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của nhà tình báo anh hùng này, không ai khác chính là con gái ông, bà Đào Thị Minh Vân, hiện đang là chủ một doanh nghiệp có tiếng ở TP Hồ Chí Minh... Khi tôi hỏi bà về những ký ức của mình đối với người cha, bà xúc động nói:
+ Tôi không có ký ức nào về cha mẹ tôi cả, vì tuổi thơ tôi gần như một đứa trẻ mồ côi; có chăng chỉ được nghe mẹ nuôi tôi ở Hà Nội thỉnh thoảng nhắc tới. Mãi đến sau năm 1975, khi đã trưởng thành, tôi mới dần dần biết nhiều hơn về ông qua những người bạn chiến đấu của người. Và tôi tự hào vì cha mẹ tôi đã hy sinh cho đất nước; nhưng còn tự hào và yêu kính ông hơn là bởi càng gặp nhiều những đồng đội của cha thì tôi càng được nghe nhiều những nhận xét tốt đẹp về ông. Từ những đồng chí mà nay đã, đang giữ những cương vị trọng trách của đất nước đến những người sau chiến tranh trở về với đời thường v.v. ai khi nói đến cha tôi cũng đều bày tỏ sự trân trọng, quý mến! Qua họ, tôi biết cha tôi là "một người đôn hậu, sống chân thực, dũng cảm", là "một người chỉ huy nghiêm túc và hết mình vì công việc". Thậm chí rất nhiều người tôi gặp đã khóc khi nhắc đến "thủ trưởng Hoàng Minh Đạo kính yêu" (tên thường gọi của Anh hùng-Liệt sỹ Đào Phúc Lộc)...
- Qua nhiều bài viết trên báo chí, truyền hình v.v được biết chị đã lặn lội rất nhiều nơi, gặp rất nhiều người, để tìm hiểu về những năm tháng chiến đấu của cha mình tại chiến trường miền Nam. Những chuyến đi ấy đã để lại cho chị những cảm xúc như thế nào?
+ Như anh biết rồi đó, tôi đã từng 13 ngày đêm cùng chú Sơn (ông Đào Phúc Sơn, em ruột Anh hùng - Liệt sỹ Đào Phúc Lộc) và một số đồng đội cha tôi hiện còn sống đi tìm hài cốt của ông ở Vàm Cỏ Đông, Tây Ninh... Vì muốn tìm hiểu lịch sử về cha một cách tường tận nên tôi đã đi nhiều, nghe nhiều từ các bác, các chú hoạt động trong Trung ương Cục miền Nam, Bộ Quốc phòng, Tổng Cục II, Biệt động, Tình báo, Binh vận, Địch vận v.v. Có thể nói, những nơi ông sống và làm việc, cả nơi ông hy sinh trên sông Vàm Cỏ Đông, tôi đều đã đến. Và điều đọng lại trong tôi lớn nhất là các đồng chí của cha tôi tuy nhiều người vẫn đang sống một cuộc sống bình thường, thậm chí là khó khăn về vật chất, một số người do hoạt động tình báo đơn tuyến nên vẫn chưa có điều kiện xác minh để ghi nhận công lao đóng góp cho cách mạng... Mặc dù vậy nhưng các bác, các chú đều có một tấm lòng trong sáng, không suy bì thiệt hơn về những cống hiến thầm lặng của mình cho đất nước. Xúc động hơn nữa là trong họ, cha tôi lúc nào cũng là một thủ trưởng đáng kính của ngành tình báo... Trò chuyện, tiếp xúc với họ, tôi không những hiểu hơn về cha mình mà còn hiểu sâu sắc hơn về những người đồng đội của ông, về thế hệ cha chú mình ...
Bà Đào Thị Minh Vân (người mặc áo dài) thay mặt gia đình đón nhận danh hiệu Anh hùng LLVTND của Đảng và Nhà nước truy tặng liệt sỹ Đào Phúc Lộc
+ Không ai khi ra đời lại được quyền chọn họ cho mình. Tôi may mắn có cha mẹ để lại danh tiếng và lòng kính trọng. Nhưng như tôi vừa nói với anh, lúc bé tôi cũng chẳng biết cha tôi làm gì; chỉ sau năm 1975, khi tôi đã gần 30 tuổi, tôi mới dần hiểu về cuộc đời ông. Và có vẻ như tôi cũng thừa hưởng được ở cha tính tự lập cao, không bao giờ chịu khuất phục khó khăn và luôn sống chân thật. Tôi thường dạy các con tôi: "Ông bà đã cho mẹ con mình danh tiếng; đó là điều còn quý gấp ngàn lần tiền bạc. Hãy sống và làm việc cho xứng đáng với điều đó!". Còn anh bảo tôi muốn tâm sự gì với những người cũng có người thân yêu nhất là liệt sỹ như cha tôi ư? Nghiệm từ chính đời mình, tôi hiểu không có sự mất mát nào lớn hơn sự mất cha, mất mẹ. Nhưng sự mất mát ấy là vì đất nước; bởi vậy, cho dù khó khăn trăm bề đi chăng nữa thì chúng ta hãy coi đấy là sức mạnh tinh thần để mình đứng dậy và vượt qua. Không biết những người cùng cảnh ngộ như tôi thì thế nào, còn tôi, mỗi khi nản lòng, tôi lại hát to bài hát của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn: "Đừng tuyệt vọng, tôi ơi đừng tuyệt vọng!"...
- Được biết mới đây nhân sang Mỹ, chị đã đến thăm một gia đình cựu chiến binh Mỹ, một nạn nhân chiến tranh… Cảm xúc của chị khi gặp những người trước đây từng “đứng bên kia chiến tuyến” chống lại cha mình như thế nào?
+ Không chỉ lần vừa qua mà đã nhiều lần tôi tiếp xúc trực tiếp với các cựu chiến binh Mỹ, cũng như thân nhân của những lính Mỹ đã chết tại Việt Nam. Tôi thấy họ cũng giống tôi, đều đau khổ vì sự mất mát do chiến tranh. (Ai chẳng thế, đều là con người bằng xương bằng thịt cả mà!). Nhưng tôi và họ cũng có sự khác nhau; chiến tranh đã để lại cho họ sự thất vọng nặng nề và tiêu cực. Còn tôi, càng tiếp xúc với họ, tôi càng tự hào về cha mẹ mình, mặc dù tôi cũng là nạn nhân của chiến tranh... Đã 3 lần tôi đứng trước bức tường đá hoa cương khắc tên những người lính Mỹ chết trong chiến tranh Việt Nam tại Quảng trường ở Washington và tự hỏi: "-Sao vô lý thế? Họ đều còn rất trẻ sao lại đi đến vùng đất xa xôi là Việt Nam để rồi từ giã cuộc sống?". Và tôi kết luận: "Hậu chiến tranh đều là mất mát!"...
Câu chuyện giữa chúng tôi càng về sau càng cởi mở hơn. Bà tâm sự với tôi về nỗi đau đáu của bà trước câu hỏi mà cho đến giờ vẫn chưa làm sáng tỏ được, rằng vì sao chuyến đi công tác của cha mình, một cán bộ tình báo, vốn được chuẩn bị kế hoạch rất chu đáo, lại bị phục kích? Đó là cuộc tập kích bất ngờ của thám báo Mỹ hay bọn chúng đã có sự bố trí trước v.v. Rồi câu chuyện quay về với quê hương Móng Cái, Quảng Ninh, nơi người cha Đào Phúc Lộc đã sinh ra, lớn lên... Tôi hỏi bà có ấn tượng như thế nào khi lần đầu về quê, giọng bà chùng xuống:
+ Hồi còn bé, trong thư cha tôi gửi, ông đều nói nhiều về quê hương; ông bảo: "-Ba không có điều kiện để đưa con về quê cha mẹ ở Móng Cái. Ba hy vọng một ngày nào đó, ba sẽ đưa con về thăm quê cha đất tổ...". Chú Sơn tôi còn kể lại rằng năm 1948, tình cờ chú tôi gặp cha khi ông trên đường vào Nam. Ông bảo chú: "-Sau chiến thắng, em phải tìm cháu Minh Vân và đưa cháu về quê...". Ông còn dặn chú tôi rằng: "- Làm gì thì làm, đừng làm ô danh dòng họ Đào ở vùng biên...". Tôi biết cha tôi rất yêu quê hương và tự hào về gia tộc họ Đào! Thế nhưng, phải đến khi cha tôi được công bố là Anh hùng LLVTND và được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh (lúc ấy tôi đã 55 tuổi) thì tôi mới có dịp về thăm quê. Cảm xúc lẫn lộn, vui có, buồn tủi có... Nhất là khi đến từ đường dòng họ, thì từ đường không còn; ngay cả đôi câu đối mà cụ Phan Bội Châu ngày xưa viết tặng dòng họ Đào (đại ý là: Lòng yêu nước thương dân như viên ngọc quý giữa đời thường/Phật ngồi trên toà sen sẽ phù hộ cho cả gia tộc) cũng đã bị bán cho người Tàu mất(!). Tôi đau xót và thấy như có lỗi với cha mình. Sau đó tôi còn 4 lần nữa về thăm quê và lần nào cũng rất xúc động. Tôi đang dự tính, một dịp thuận tiện nào đó, tôi sẽ về thăm quê và sẽ gửi tặng Bảo tàng tỉnh nhà một số di vật, hình ảnh về cha tôi, vì tôi biết hiện ở đó không có nhiều tư liệu về ông....
Tôi cảm ơn bà về cuộc trò chuyện thân tình, cởi mở mà bà đã dành cho chúng tôi. Và hứa với bà sẽ chủ động liên hệ với Bảo tàng Quảng Ninh để bà có thể thực hiện ý định đó một cách sớm nhất!
