Cách đây tròn 43 năm, ngày 5-8-1964, sau cái gọi là ''Sự kiện Vịnh Bắc Bộ'', Hội đồng An ninh Mỹ đã nhóm họp thông qua kế hoạch Pierce (Mũi tên xuyên) với nội dung thực hiện đòn ''trả đũa'' Bắc Việt Nam bằng một cuộc tiến công đường không, với hơn 40 máy bay chiến đấu, cùng một lúc công kích vào các mục tiêu kinh tế, căn cứ hải quân ta ở ven biển, như Cửa Gianh (Quảng Bình), Cửa Lò (Nghệ An), Cửa Lạch Trường (Thanh Hoá) và Cửa Lục (Hòn Gai- Quảng Ninh), mở đầu cuộc chiến tranh phá hoại của chúng ra miền Bắc nước ta, kéo dài suốt 9 năm (từ 1964-1973).
Thế nhưng, ngay ngày đầu tiên của cuộc chiến, ''Mũi tên xuyên'' của đế quốc Mỹ đã bị lực lượng hải quân cùng các lực lượng tự vệ của ta ở các địa phương bẻ gẫy. 8 máy bay của chúng bị bắn rơi, nhiều chiếc khác bị thương. Riêng tại vùng biển Quảng Ninh, các lực lượng chiến đấu của ta đã bắn rơi 3 máy bay Mỹ. Và đặc biệt, quân dân Vùng Mỏ đã bắt sống tên giặc lái đầu tiên, trung uý Anvarez. Đây là một chiến công có ý nghĩa rất to lớn, khích lệ quân dân ta kiên cường chiến đấu và chiến thắng cuộc chiến tranh phá hoại, góp phần cùng với quân dân miền Nam đi đến thắng lợi hoàn toàn, thống nhất đất nước. Chiến thắng trận đầu của quân dân miền Bắc nói chung, của lực lượng hải quân và nhân dân các địa phương trên nói riêng, trong ngày 5-8-1964 sẽ còn âm vang mãi, như trong thư chúc mừng cán bộ chiến sĩ lực lượng HQND Việt Nam ngay sau chiến thắng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: ''Hải quân đã anh dũng chiến đấu, tích cực diệt địch, bắn rơi máy bay và đánh đuổi tàu chiến Mỹ, đoàn kết lập công, bảo vệ vùng trời, vùng biển của Tổ quốc. Các chú đã nêu cao truyền thống anh hùng của dân tộc ta... ''.
Có thể nói, ngày 5-8-1964 đã đi vào lịch sử dân tộc như mốc son mở đầu cho những năm tháng chiến đấu gian khổ, hy sinh của quân và dân ta khi vừa phải chi viện cho miền Nam, vừa phải đương đầu với cuộc chiến tranh phá hoại tàn khốc của đế quốc Mỹ ở miền Bắc. Từ chiến thắng này, nhiều bài học kinh nghiệm trong công tác bảo vệ chủ quyền lãnh thổ đất nước, về ý chí quyết đánh và quyết thắng, sức mạnh đoàn kết, sự hiệp đồng tác chiến của các binh chủng trong quân đội, dân quân, tự vệ v.v... sẽ còn tiếp tục được trao đổi, tìm hiểu, nghiên cứu...
Tuy nhiên, đó là công việc của các nhà nghiên cứu lịch sử quốc phòng. Vấn đề mà chúng tôi muốn đề cập trong bài viết này lại ở một góc độ khác, mang tính cụ thể hơn. Chúng ta đều biết ở đâu cũng vậy thôi, những địa danh gắn với những chiến thắng oanh liệt, có ý nghĩa lịch sử trong quá khứ luôn là niềm tự hào của người dân bản địa. Chính niềm tự hào ấy là một trong những yếu tố làm nên bản sắc văn hoá truyền thống của vùng đất đó. Như ở Quảng Ninh, chúng ta vẫn tự hào là có sông Bạch Đằng, có đảo Quan Lạn, có hang Đầu Gỗ v.v... những địa danh gắn liền với những chiến thắng hết sức oanh liệt của quân dân Nhà Trần cách nay hơn 700 năm trước. Đây là những địa danh đã tô đẹp thêm cho truyền thống văn hoá Quảng Ninh. Cũng như vậy, Cửa Lục (TP Hạ Long), nơi đã diễn ra chiến thắng trận đầu 5-8-1964, nơi viên phi công đầu tiên bị bắt sống trong cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ, cũng rất đáng được ''khai thác'' như một yếu tố lịch sử - văn hoá truyền thống đáng tự hào của vùng đất này. Rất tiếc là lâu nay hình như điều này chưa được chú ý nhiều trong việc quảng bá văn hoá, quảng bá du lịch Vịnh Hạ Long... Nhân nói chuyện này, lại nhớ có lần trò chuyện với một người nước ngoài đến du lịch tại Bãi Cháy, khi được nghe câu chuyện bắt viên phi công Mỹ Anvarez trên Vịnh Hạ Long, vị khách này có vẻ rất quan tâm. Ông ta nói: ''- Tại sao các bạn không ''gây ấn tượng” cho du khách về điều đó. Chẳng hạn như có thể dựng biểu tượng chiến thắng ở Bãi Cháy hay một cái gì đó đại loại như thế. Hay chí ít, khi quảng bá về Hạ Long, Bái Tử Long v.v... ngoài vẻ đẹp tuyệt vời của nó, các bạn nên ''nhấn'' thêm về sự kiện này v.v... Nó sẽ làm cho du khách, nhất là du khách nước ngoài như chúng tôi, bị hấp dẫn hơn...''.
Rõ ràng, ý kiến của ông ta, một vị khách du lịch bình thường thôi, nhưng cũng đáng để suy nghĩ. Nếu làm được như vậy, âm vang của chiến thắng trận đầu sẽ được tôn vinh, thành niềm tự hào của vùng đất mỏ. Và biết đâu đấy, trong số các du khách đến thăm Vịnh Hạ Long, lại chẳng có những nghệ sĩ, những nhà thơ, nhà văn v.v... không chỉ xúc cảm bởi vẻ đẹp huyền diệu của nó, mà còn xúc cảm bởi nơi đây từng diễn ra những trận chiến oanh liệt trong quá khứ. Như Trương Hán Siêu, sau hơn một trăm năm xảy ra trận thuỷ chiến Bạch Đằng của quân dân Nhà Trần, khi đi thuyền trên dòng sông, vẫn còn thốt lên: ''Đến nay nước sông tuy chảy hoài/Mà nhục quân thù khôn rửa nổi'' (Phú Sông Bạch Đằng); hay như Đình nguyên Thám hoa Giang Văn Minh, vào mãi cuối thế kỷ XVI rồi mà khi đi sứ sang Trung Quốc, vẫn làm cho vua quan nhà Minh ''chết điếng'' bởi vế đối: ''Đằng giang tự cổ huyết do hồng'', nghĩa là: ''Sông Đằng từ xưa máu vẫn còn đỏ”. (Vế thách đối của vua nhà Minh là: ''Đồng trụ chí kim đài dĩ lục”, nghĩa là ''Cột đồng đến nay rêu đã xanh''...).
Sông Bạch Đằng đã thành niềm kiêu hãnh của người dân đất Việt bởi nó gắn liền với chiến thắng oanh liệt của dân tộc trong quá khứ. Vậy thì Hạ Long, nơi diễn ra trận chiến ngày 5-8-1964, cũng đáng được tôn vinh, đáng được quảng bá như một nét đẹp truyền thống lắm chứ!
