Bảo tàng Quảng Ninh đã từng có nhiều chuyên đề giới thiệu nghề truyền thống ở Quảng Ninh như nghề chế tác đồng, chế tác than đá, nghề đan lát, làm thuyền nan... Thế nhưng đối với nghề gốm sứ, một nghề truyền thống tiêu biểu, thì phải đến triển lãm “5000 năm gốm Quảng Ninh - nét riêng truyền thống” được mở cửa từ trước Tết Nguyên đán đến hết tháng 3 dương lịch lần này mới được xem là nét phác hoạ đầu tiên. Theo giới chuyên môn, triển lãm với hơn 500 hiện vật tiêu biểu đã mở ra một cái nhìn mới, toàn diện, xuyên suốt về đồ gốm và nghề gốm sứ ở Quảng Ninh qua các thời kỳ lịch sử.
Nhân dịp này phóng viên Báo Quảng Ninh đã có cuộc trò chuyện với ông Trần Trọng Hà, Giám đốc Bảo tàng tỉnh, ông cho biết: Gốm Quảng Ninh là một đề tài nghiên cứu ấp ủ từ nhiều năm nay của Bảo tàng Quảng Ninh. Những năm qua Bảo tàng đã phối hợp khai quật, sưu tầm được nhiều hiện vật gốm quý giá, tiêu biểu như đồ gốm có nắp có niên đại cách đây vài nghìn năm, chiếc bình gốm Hoàng Tân, tiêu biểu cho gốm tiền sử Quảng Ninh, các loại gốm gia dụng thời kỳ Đại La, gạch hầm mộ, các sản phẩm gốm sứ Vạn Ninh, Đông Triều... Thực tế hầu hết các di chỉ đã được phát hiện, từ các di chỉ Cái Bèo - Hạ Long, thuộc văn hoá Hạ Long cách ngày nay gần 5000 năm như Xích Thổ, Đồng Mang; thời đại kim khí như di chỉ Bồ Chuyến, Đầu Rằm, Hòn Hai - Cô Tiên, đến đồ gốm và đất nung từ thế kỷ I - IX, dòng gốm nặng lửa Vạn Ninh (Móng Cái) thế kỷ XIX... Song hiện vật thu được tuy phong phú nhưng vấn đề đặt ra là chưa có một công trình nghiên cứu tổng thể cũng như những kết luận chính xác về xuất xứ, lịch sử đồ gốm ở Quảng Ninh. Thậm chí nhiều nhà khoa học vẫn cho rằng hầu hết đồ gốm Quảng Ninh từ trước thế kỷ X đều là gốm Trung Quốc, trong quá trình giao lưu, người Trung Quốc đã mang chúng đến Quảng Ninh. Hiện vật trưng bày tại Triển lãm “5000 năm gốm Quảng Ninh - Nét riêng truyền thống”.
Chỉ đến khi Bảo tàng Quảng Ninh, kết hợp với Viện Khảo Cổ học Việt Nam phát hiện và nghiên cứu lò gốm Tuần Châu vào cuối năm 2008 vừa qua và cuộc gần đây vào ngày mùng 9-1-2009 mới có thể khẳng định từ thế kỷ VII - IX, tức thời kỳ Đại La, người dân Quảng Ninh đã sản xuất được đồ gốm. Sau khi có phát hiện này chúng tôi quyết định mở triển lãm “5000 năm gốm Quảng Ninh - Nét riêng truyền thống” nhằm giới thiệu một cách bao quát đồ gốm Quảng Ninh thời xa xưa, đồng thời một lần nữa khẳng định người Quảng Ninh hoàn toàn có thể tự hào về nghề truyền thống làm gốm sứ của mình. Với những sản phẩm gốm sứ không chỉ nổi tiếng ở những thời kỳ gần đây, tức là thế kỷ XIX với gốm Vạn Ninh (Móng Cái), gốm sứ Đông Triều hiện nay mà ngay từ thế kỷ VII -IX, thời kỳ Đại La, gốm Quảng Ninh đã được hình thành và phát triển rực rỡ.
- Ông có thể nói rõ hơn về lò gốm Tuần Châu?
+ Tại di chỉ Tuần Châu chúng tôi tìm được rất nhiều hiện vật phục vụ việc sản xuất đồ gốm, và các sản phẩm bị hỏng hoặc đang chế tác dở dang, đặc trưng của một lò gốm. Những sản phẩm gốm Tuần Châu cho thấy sự phát triển nhảy vọt về chất lượng với kỹ thuật gốm sành xốp làm từ đất sét trắng được pha thêm chất chảy như thạch anh làm tăng độ bám dính. Xương gốm đã bắt đầu chảy, bề mặt đã có lớp men, trong đó nhiều sản phẩm mang men ngọc, một loại men đỉnh cao trong lịch sử gốm sứ Việt Nam. Ngoài kỹ thuật tạo dáng bàn đập, dải cuộn, bàn xoay đã xuất hiện kỹ thuật mới như đúc khuôn, chân kê chống dính. So sánh kỹ thuật làm gốm và tráng men của gốm Tuần Châu thấy được những đặc điểm tương đồng với nhiều loại gốm nổi tiếng của Trung Quốc thời kỳ sau đó như gốm Việt Diêu, gốm Thanh Từ đời Đường, gốm Nhữ Châu Diêu đời Tống. Có thể khẳng định lò gốm Tuần Châu từng là một trung tâm sản xuất gốm lớn giai đoạn Đại La.
- Phát biểu tại buổi lễ khai mạc triển lãm, ông có nói rằng triển lãm “5000 năm gốm Quảng Ninh - Nét riêng truyền thống” mới chỉ là bước mở đầu cho các hoạt động nghiên cứu, đánh giá đúng giá trị nghề truyền thống sản xuất gốm sứ Quảng Ninh. Theo ông các bước sau đó là gì?
+ Qua cuộc triển lãm lần này, điều cuối cùng tôi mong muốn là lãnh đạo tỉnh và các cơ quan chức năng tạo điều kiện phát triển nghề sản xuất gốm sứ Quảng Ninh theo đúng sở trường và tiềm năng vốn có của nó. Như đã thấy, nghề làm gốm Quảng Ninh đã có truyền thống lâu đời. Không phải ngẫu nhiên mà gốm sứ Vạn Ninh thế kỷ XIX, gốm sứ Đông Triều hiện nay của chúng ta nổi tiếng khắp trong và ngoài nước, nó phải bắt nguồn từ nghề gốm truyền thống Đại La. Hơn nữa vùng đất Quảng Ninh rất sẵn nguyên vật liệu làm gốm, đâu đâu cũng thấy những mỏ sét lớn chất lượng tốt, các loại than có nhiệt lượng cao. Chúng ta hoàn toàn có cơ sở để trở thành một trung tâm gốm lớn, trung tâm sản xuất các sản phẩm từ đất nung lớn, theo hướng chuyên nghiệp và tập trung. Tuy nhiên, có thể nói hiện nay nghề gốm của chúng ta chưa phát triển tương xứng. Gốm sứ Vạn Ninh coi như đã lùi vào dĩ vãng, gốm sứ Đông Triều đang phát triển theo hướng chạy theo thị hiếu động của thị trường, gần như bỏ qua dòng sản phẩm truyền thống là gốm sứ nặng lửa. Tôi cho rằng về lâu dài, xu hướng sản xuất này chỉ tạm thời thích ứng với thị hiếu hiện tại mà khó có thể phát triển bền vững và rực rỡ được.
- Vậy theo ông sản xuất gốm sứ hiện nay nên theo hướng nào?
+ Như đã nói thế mạnh của gốm sứ Quảng Ninh là dòng sản phẩm nặng lửa. Các sản phẩm này có ưu việt lớn nhất là vệ sinh. Khác với các sản phẩm nhẹ lửa, sản phẩm nặng lửa khi được nung chảy ở nhiệt độ cao, lớp men sẽ nóng chảy đều trên bề mặt sản phẩm, bít chặt các hốc sét, nơi có thể chứa lại nhiều loại vi sinh vật gây hại, đồng thời ngăn cản tuyệt đối quá trình thẩm thấu các chất hoá học độc hại trong đất ra bên ngoài. Kinh nghiệm từ đời xưa cho thấy các bậc vương giả đều ưa dùng đồ gốm sứ nặng lửa. Trong nhiều sử liệu ghi lại, đựng thức ăn ở bát sứ nặng lửa làm hạn chế quá trình ôi thiu của thức ăn. Hiện nay tại các nước tiên tiến nhu cầu về sản phẩm nặng lửa rất lớn, các nhà kinh tế còn khẳng định, xu hướng sử dụng đồ gốm sứ nặng lửa đang trở nên phổ biến, và nghề sản xuất gốm sứ nặng lửa sẽ đem lại giá trị kinh tế lớn. Nói đâu xa nhiều năm trước đây doanh nghiệp gốm sứ Minh Long, một thương hiệu gốm sứ của Bình Dương nổi tiếng Việt Nam đã từng tìm đến Quảng Ninh để tham khảo kỹ thuật sản xuất gốm sứ nặng lửa Vạn Ninh (Móng Cái) và Đông Triều. Hiện nay sản phẩm của Minh Long không khác mấy so với các sản phẩm gốm sứ nặng lửa Đông Triều của chúng ta, song giá bán rất đắt, gấp nhiều lần sản phẩm sản xuất ở nhiệt độ thông thường. Điều này cho thấy doanh nghiệp này đã có định hướng sản xuất kinh doanh đúng đắn, đây cũng là cái chúng ta nên tham khảo và suy nghĩ.
- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
