“Tôn sư trọng đạo” vốn là truyền thống lâu đời của người phương Đông nói chung, người Việt Nam ta nói riêng. Theo quan điểm của các nhà Nho xưa, kẻ quân tử trước hết phải biết đạo làm tôi (trong mối quan hệ với vua), đạo làm trò (trong mối quan hệ với thầy) và đạo làm con (trong mối quan hệ với cha mẹ).
Thậm chí, trong ba mối quan hệ ấy, dưới một góc độ nào đó, sự tôn kính người thầy còn đặt cao hơn hơn cả cha mẹ (Quân-Sư-Phụ). Còn trong dân gian, yêu kính thầy giáo cũng là một trong những chuẩn mực đạo đức của xã hội: “Muốn sang thì bắc cầu kiều/Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”. Thế nhưng, “yêu thầy”, “tôn kính thầy” là để thể hiện sự “trọng đạo” chứ không phải vì vụ lợi. Đồng thời để được tôn kính thì người làm thầy cũng có bổn phận phải thực hiện những quy định về đạo đức nghề nghiệp của mình. Hay nói cách khác, “Tôn sư - trọng đạo” là mối quan hệ thiêng liêng; mối quan hệ ấy xuất phát từ hai phía, có “đạo làm trò” và có “đạo làm thầy”...
Nói ra cái điều mà ai cũng biết này là bởi chỉ còn một vài ngày nữa là đến ngày “lễ trọng” của các thầy, cô giáo, 20-11. Đây là ngày tôn vinh nghề giáo và các nhà giáo Việt Nam. Và có thể khẳng định rằng, không có một ngày truyền thống của ngành nghề nào lại được cả xã hội quan tâm hơn ngày này. Đơn giản là bởi nó liên quan đến mọi người, mọi gia đình trong xã hội. Và vì thế, mọi người, mọi gia đình đều muốn bày tỏ tình cảm đối với các thầy giáo, cô giáo của mình hoặc của con em mình. Nhưng bày tỏ tình cảm như thế nào cho đúng nghĩa “tôn sư trọng đạo” lại là điều đáng luận bàn. Như chuyện tặng quà chúc mừng thầy, cô giáo nhân ngày 20-11 chẳng hạn! Đây là một việc mà nếu xét về mặt đạo lý truyền thống, nó rất tốt đẹp. Thế nhưng,nếu nó bị lạm dụng thì lại không còn mang ý nghĩa ấy nữa; thậm chí về một mặt nào đó, nó còn làm tổn thương đến lòng tự trọng của các nhà giáo. Không biết tự bao giờ, nhưng rõ ràng việc tặng quà các nhà giáo đang có xu hướng chú trọng đến “giá trị vật chất”, chứ không đơn thuần mang giá trị tinh thần, ý nghĩa tình cảm! Chuyện cùng với bó hoa, phải có thêm một món tặng vật gì đấy, hoặc giản tiện hơn là chiếc “phong bì”... đã gần như không thể thiếu được khi các bậc phụ huynh đến chúc mừng thầy, cô giáo của con em mình hiện nay. Không những thế các hội phụ huynh học sinh cũng vận động mọi người đóng góp để tặng quà các thầy, cô giáo nữa. Và cái gì sẽ xảy ra? Về phía phụ huynh học sinh, có người không thích như vậy, song đây lại là chuyện “tế nhị”, nên không thể không hưởng ứng; còn về phía các giáo viên, rất dễ xảy ra chuyện “bên trọng, bên khinh”; những thầy, cô giáo chủ nhiệm hoặc dạy các môn chính (như toán, văn v.v...) thì được quan tâm nhiều hơn những thày, cô giáo dạy các môn phụ...
Nói điều này, có thể sẽ có người cho rằng “không tế nhị”, rằng những quà cáp như vậy là “không đáng gì” trong mối quan hệ xã hội hiện nay. Thậm chí còn cho rằng trong điều kiện đời sống của đa số giáo viên còn khó khăn, thu nhập thấp, thì làm như vậy còn góp phần hỗ trợ phần nào các thầy, các cô... Lý luận như vậy là không đúng với quan điểm “tôn sư trọng đạo”, là làm mất đi ý nghĩa cao quý của nghề giáo, làm tổn thương đến lòng tự trọng của các nhà giáo!
Vậy cần phải như thế nào để tỏ lòng “tôn sư trọng đạo”? Như trên đã nói, đây là mối quan hệ từ hai phía; là bổn phận của cả trò và thầy. Nếu trò (nói đúng hơn là các bậc cha mẹ của trò) thực sự biết ơn và tôn trọng các thầy, cô giáo đã dạy dỗ con em mình thì hãy thể hiện điều đó bằng cách nhắc nhở, giúp con em mình biết cư xử theo đúng lễ nghĩa thầy trò; đây là việc làm khó hơn nhiều so với mua tặng một túi quà hay biếu cái “phong bì” là xong! Còn về phía thầy, cũng cần tỉnh táo để biết từ chối những món quà mang tính vụ lợi hoặc có thể bị coi là vụ lợi. Bởi lẽ, rất có thể, nó sẽ làm tổn thương đến bản chất cao quý, tốt đẹp của nghề giáo, làm tổn thương đến lòng tự trọng của nhà giáo! Và nữa, để định hướng cho xã hội đi đúng những chuẩn mực tốt đẹp, hạn chế những hành vi ngược lại, nên chăng các cơ quan chức năng, mà trước hết là ngành Giáo dục - Đào tạo, cần có những quy định cụ thể (như giáo viên không được nhận quà là tiền mặt của học sinh hoặc của phụ huynh học sinh, kể cả đó là tập thể hội phụ huynh v.v... chẳng hạn).
Thiết nghĩ, lạm dụng việc tặng quà và nhận quà nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam thực chất cũng là hiện tượng tiêu cực trong giáo dục. Và vì thế, cần có cái nhìn mới hơn về vấn đề này!
