Tốt nghiệp khoa Điêu khắc khoá đầu tiên của Trường Mỹ thuật công nghiệp, rồi về Quảng Ninh công tác từ những năm đầu thập kỷ sáu mươi của thế kỷ trước, có thể nói, nhà điêu khắc Lý Xuân Trường thuộc thế hệ “lão làng” trong giới mỹ thuật điêu khắc hiện nay ở Vùng mỏ. Trong sự nghiệp sáng tạo của mình, ông khá nổi tiếng với những bức tượng làm bằng chất liệu đất nung, gốm sứ, sa mốt v.v. như tượng Bảo vệ môi trường, Giọt nước trời, Mẹ con, Khát vọng v.v. Nhưng đồng thời, Lý Xuân Trường cũng là người có nhiều duyên nợ với việc dựng tượng đài, nhất là tượng đài các anh hùng liệt sĩ ở Quảng Ninh…
Nhà điêu khắc Lý Xuân Trường.
- Cho đến nay, nếu nói về tượng đài các anh hùng liệt sĩ đã được dựng tại Quảng Ninh, ông là người có số lượng nhiều nhất. Ông có thể kể lại đôi chút về những tác phẩm này của mình?
- Tính số lượng các tượng đài thì không nhiều đâu, chỉ có ba tác phẩm thôi; đó là tượng nữ liệt sĩ Hoàng Thị Hồng Chiêm (Móng Cái), tượng liệt sĩ thiếu niên Nguyễn Văn Thuộc (TP Hạ Long) và tượng Anh hùng liệt sĩ Hà Quang Vóc (Đầm Hà). Những bức tượng này tôi đều làm trong những năm tám mươi của thế kỷ trước. Tất nhiên, cũng còn những mặt này, mặt khác chưa hài lòng, nhưng phải nói rằng, đó là những tác phẩm mà tôi đã dồn hết tâm huyết, sự say mê, kể cả lúc tìm tòi ý tưởng thể hiện cũng như trong quá trình thực hiện ý tưởng đó. Như tượng Anh hùng liệt sĩ Hà Quang Vóc chẳng hạn. Tôi còn nhớ lúc đang lắp ghép các phần của bức tượng vào bệ tượng ở Đầm Hà thì trời bỗng đổ mưa, sấm chớp đùng đùng! Đứng trên giàn giáo để điều chỉnh cần cẩu đưa bức tượng vào đúng vị trí, quả thật là rất nguy hiểm. Thế mà chẳng làm sao, chỉ khi xong việc, nghĩ lại mới thấy là mình liều… Chắc là linh hồn liệt sĩ đã phù hộ cho mọi chuyện trôi chảy, tốt đẹp cả… (cười).
- Nhiều người vẫn nhận xét rằng sở trường của ông là ở các tác phẩm với chất liệu đất nung, gốm sứ hay sa mốt. Đó chính là thế mạnh làm nên một Lý Xuân Trường điêu khắc vừa dân dã, vừa hiện đại... Thế nhưng, với việc dựng tượng đài các anh hùng liệt sĩ ở Quảng Ninh những năm trước đây, trong số các nhà điêu khắc cùng thời, ông luôn là người được chọn...?
- Cũng là cái duyên thôi! Năm 1964, sau khi tốt nghiệp Trường Mỹ thuật công nghiệp, tôi về công tác tại Nhà máy sành sứ Móng Cái, chuyên thiết kế mẫu sản phẩm. Và có lẽ vì đặc thù của công việc mà tôi trở nên gắn bó với đất sét; cũng may mắn có một vài tác phẩm làm từ chất liệu này được anh em trong nghề đánh giá tốt. (Năm 1974-1975, lần đầu tiên Nhà máy sành sứ Móng Cái làm một đôi thống men vân nâu cẩm thạch, với chiều cao gần một mét và rộng hơn 2 mét, để phục vụ công trình xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là tác phẩm của nhà điêu khắc Lý Xuân Trường và nó được đánh giá rất cao, cả về mặt nghệ thuật và kỹ thuật - QH). Đến khi chuyển công tác từ Nhà máy sành sứ Móng Cái về Hội VHNT Quảng Ninh (năm 1977), tôi vẫn tiếp tục phát huy sở trường này của mình; tuy nhiên, bên cạnh đó, do yêu cầu thực tế lúc ấy, với cương vị là người phụ trách mảng hội hoạ điêu khắc của Hội, tôi nary ra ý tưởng làm tượng đài. Bắt đầu là tượng đài liệt sĩ Hoàng Thị Hồng Chiêm, rồi đến Nguyễn Văn Thuộc, Hà Quang Vóc... Nhưng anh cũng phải lưu ý rằng làm tượng đài hồi ấy không giống bây giờ đâu! Bây giờ ai được giao dựng tượng đài coi như đã “trúng thầu” một công trình lớn. Còn hồi ấy, nhuận bút không đáng kể; vậy mà vẫn làm quên ăn, quên ngủ...
- Vì sao vậy, thưa ông?
- Vì sao ư? Đơn giản là bởi đã là nghệ sĩ thì ai chẳng muốn tác phẩm của mình được ra mắt công chúng, được nhiều người chiêm ngưỡng. Đã đành, nếu công sức, trí tuệ của mình bỏ ra được trả công thoả đáng thì còn gì bằng (cười). Nhưng nếu chỉ thuần tuý vì tiền thì khó mà có tác phẩm xuất sắc được! Nhất là với việc dựng tượng đài các anh hùng liệt sĩ, nó linh thiêng lắm, không thể “làm cho xong chuyện” được!
- Ông có thể nói cụ thể hơn được không?
- Trước hết, các anh hùng liệt sĩ là những con người có tên, có tuổi cụ thể, vì thế bức tượng phải “thực”; như tôi đã nhắc đến ở trên, khi dựng tượng Anh hùng liệt sĩ Hà Quang Vóc tại Đầm Hà, lúc ấy có mặt cả bố mẹ liệt sĩ, các cụ rất cảm động, vì bức tượng gợi cho họ nhớ đến con trai mình. Nhưng lại cũng phải “ảo”, nghĩa là qua bức tượng, người ta phải thấy toát lên bản lĩnh, khí phách lẫm liệt của một anh hùng; nó thể hiện hồn thời đại trong đó. Có làm được như thế thì mới gọi là thành công!
- Và với những tượng đài các anh hùng liệt sĩ của mình, ông đã đạt được điều đó?
- Tôi không dám nhận là mình đã làm được! Bởi điều đó là không dễ. Nhưng có thể nói, tôi đã dồn hết tâm huyết cho mỗi tác phẩm! Tất nhiên, vì nhiều lý do, vẫn còn những điều mình chưa hài lòng. Như với bức tượng liệt sĩ Nguyễn Văn Thuộc ở TP Hạ Long chẳng hạn; bức tượng đã thể hiện được nét hồn nhiên, trong sáng của một thiếu sinh quân thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (như chú bé liên lạc trong thơ Tố Hữu ấy). Tuy nhiên, vì tư liệu về liệt sĩ quá ít ỏi nên thật khó khi muốn thể hiện con người thực, chỉ có thể dựng theo trí tưởng tượng của mình thôi! Ngoài ra, bức tượng cũng chưa thể hiện được sự “băng lên” của một chiến sĩ trong cuộc công đồn... Điều này đến nay vẫn khiến tôi không hài lòng!
- Liệu ông có quá khắt khe với chính mình?
- Không đâu! Dựng tượng đài nói chung, tượng đài các anh hùng liệt sĩ nói riêng, là công trình “để đời”! Vì thế, nó không cho phép tác giả làm ẩu, làm lấy được! Cả trong khâu quy hoạch cũng vậy, phải tính toán sao cho phù hợp với quy hoạch tổng thể, không chỉ vào thời điểm ấy, mà phải tính đến sự phát triển của đô thị trong tương lai...
- Xin hỏi ông thêm một câu nữa, ông đánh giá thế nào về công việc xây dựng tượng đài nói chung, tượng đài các anh hùng liệt sĩ nói riêng, hiện nay ở Quảng Ninh?
- Nói thực, đô thị Quảng Ninh hiện nay đang thiếu những tượng đài. Có thể là do việc quy hoạch chung chưa ổn định chăng, nhưng tôi nghĩ một đô thị mà không có tượng đài thì thật đáng tiếc. Theo tôi, trong quy hoạch các công viên, cần có các bức tượng; ngoài ra, như ở TP Hạ Long chẳng hạn, cũng cần có các tượng đài danh nhân, anh hùng liệt sĩ... Ví dụ như trên quả đồi mang tên liệt sĩ Đặng Bá Hát chẳng hạn, tại sao lại không thể dựng tượng người anh hùng chống Mỹ này được nhỉ? Tất nhiên, đó mới chỉ là ý tưởng thôi, còn phải xem xét cụ thể về không gian, địa điểm cho phù hợp với bối cảnh chung trong quy hoạch tổng thể của các ngành kinh tế, xã hội v.v. khác nữa thì mới quyết định được. Nhưng nói gì thì nói, tôi nghĩ vấn đề tượng đài không thể không chú ý trong quá trình quy hoạch đô thị...
- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
