Nhân cách của con người được hình thành đầu tiên từ gia đình. Văn hoá gia đình giữ vị trí và vai trò quan trọng trong việc hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách của con người.
Chỉ thị của Ban Bí thư (ngày 21-2-2005) về “Xây dựng gia đình trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước” đã khẳng định: “Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người, bảo tồn và phát huy văn hoá truyền thống tốt đẹp, chống lại các tệ nạn xã hội, tạo nguồn nhân lực phục vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.
Mỗi chúng ta đều được sinh ra từ trong gia đình. Niềm vui hay nỗi buồn của con người cũng khởi nguồn từ nơi ấy. Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình”. Gia đình là hình ảnh thu nhỏ của xã hội, văn hoá gia đình là một thành tố quan trọng của “nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc” mà chúng ta đang xây dựng.
Gia đình bao gồm những con người sống chung dưới một mái nhà, ăn chung một bếp, có lợi ích kinh tế chung và có trách nhiệm với nhau trong cuộc sống. Đây vừa là nơi đáp ứng nhu cầu riêng tư vừa thực hiện chức năng phát triển nòi giống và là trường học đầu tiên hình thành, phát triển nhân cách con người. Gia đình là nền tảng của xã hội, là môi trường tự nhiên đảm bảo hạnh phúc cho mỗi thành viên, tạo cho mỗi con người có môi trường sống bình yên, hạnh phúc. Trong nhóm nhỏ đặc biệt này, mọi người yêu thương, lo lắng và chăm sóc lẫn nhau. Trong mỗi gia đình, vai trò của bố mẹ có vị trí quan trọng. Theo truyền thống Việt Nam, chủ của mỗi gia đình thường thuộc về người đàn ông. Người chồng là trụ cột, là biểu hiện của nhân cách văn hoá cao đẹp nhất để cho con cái học tập và noi theo. Còn người mẹ là chỗ dựa, là hạt nhân tâm lý chủ đạo, nguồn lửa sưởi ấm yêu thương trong gia đình, nguồn tình cảm vô tận cho các con. Cho nên gia đình là cái nôi văn hoá đầu tiên để hình thành nhân cách trẻ em. Đứa trẻ được sinh ra từ lòng mẹ, được nuôi dưỡng từ dòng sữa ngọt ngào của mẹ, được nghe lời ru ấm áp của mẹ để đi vào giấc ngủ yên bình. Mẹ là người đầu tiên đứa trẻ được tiếp xúc khi cất tiếng khóc chào đời, là người dạy trẻ từ lời ăn, tiếng nói, hướng dẫn con từ những bước đi đầu tiên. Đánh giá đúng vai trò của người mẹ, Đảng ta đã khẳng định: “Phụ nữ là người thầy đầu tiên của con người”. Niềm hạnh phúc lớn lao, sự yêu thương trìu mến, mọi tri thức đầu đời đứa trẻ nhận được chủ yếu từ người mẹ.
Bên cạnh cha mẹ và con cái, trong gia đình còn có quan hệ vợ chồng. Đây là quan hệ cơ bản, nó đan xen giữa khía cạnh tự nhiên - sinh học, kinh tế và tâm lý đạo đức. Ba yếu tố trên là một chỉnh thể thống nhất gắn bó mật thiết với nhau. Văn hoá trong gia đình nói chung, quan hệ vợ chồng nói riêng đều có sự ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành và phát triển nhân cách của các thành viên trong nhóm. Bầu không khí tâm lý - đạo đức của gia đình tác động trực tiếp đến nếp nghĩ, lối sống của trẻ em. Mọi sự xung khắc của các cá nhân trong nhóm nhỏ đặc biệt này, nhất là giữa bố và mẹ, đều ảnh hưởng đến con cái. Trong nếp nghĩ của trẻ nhỏ luôn lưu giữ hình dáng, lời ăn tiếng nói của cha mẹ. vì vậy, xây dựng gia đình hoà thuận, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc là những tiêu chí quan trọng của gia đình văn hoá hiện nay. Và ở đó, nhân cách của mọi thành viên hoàn thiện và phát triển hài hoà, bền vững. Không được coi gia đình là đơn vị kiếm sống, nơi góp gạo thổi cơm chung, hoặc là quán trọ của những tâm hồn cô đơn... mà phải xây dựng gia đình văn hoá theo các tiêu chí trên.
Nói đến gia đình, ngoài các mối quan hệ trên còn có mối quan hệ giữa ông, bà và các cháu; anh chị và các em. Mối quan hệ này càng bền chặt thì càng làm phong phú thêm đời sống tinh thần của các cá nhân. Văn hoá gia đình không chỉ thể hiện ở sự ứng xử giữa mọi người với nhau mà còn thể hiện ở các mối quan hệ khác như: thờ cúng tổ tiên, duy trì đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây” v.v... của gia đình. Sức mạnh của truyền thống gia đình, dòng họ nuôi dưỡng tâm hồn mỗi con người như dòng sữa mẹ đối với con trẻ vậy. Vì vậy, văn hoá gia đình có tác động tích cực đến quá trình hoàn thiện nhân cách không chỉ đối với trẻ em mà cả ở ông bà, bố mẹ...
“Sinh con rồi mới sinh cha
Sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông”
Các bậc lớn tuổi phải làm gương, tự điều chỉnh hành vi của mình thì mới đáp ứng được vấn đề đạo đức, văn hoá và các mối quan hệ đặt ra trong phạm vi gia đình.
Gia đình truyền thống Việt Nam từ xưa cho đến nay luôn có sự gắn bó với họ hàng, làng xóm. Người trong họ gắn bó với nhau bởi quan hệ huyết thống, cho nên “một giọt máu đào hơn ao nước lã”. Mỗi dòng họ là một gia đình lớn, mọi người luôn đoàn kết, yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau trong cuộc sống. Truyền thống gia phong đó góp phần quan trọng trong giáo dục các thành viên sống tốt và có ích cho xã hội. Vì vậy, duy trì và phát huy truyền thống tốt đẹp của dòng họ là nét đẹp văn hoá rất đáng trân trọng.
Gia đình có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi con người. Nếu nhân cách của con người bao gồm hai mặt: Đức và Tài, thì gia đình là nơi nuôi dưỡng đạo đức và gieo mầm các tài năng, cung cấp cho xã hội những công dân kiểu mẫu. Việc xây dựng gia đình văn hoá: no ấm, tiến bộ, bình đẳng, hạnh phúc góp phần vào xây dựng con người là vấn đề mang tính cấp thiết hiện nay. Trong nền kinh tế thị trường và quá trình hội nhập, văn hoá gia đình đang đứng trước những thách thức mới. Và, không ít nét đẹp trong văn hoá gia đình đang bị rạn nứt trước sự công phá của kinh tế thị trường, ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách của con người. Thực trạng này cần phải được nghiên cứu một cách nghiêm túc để hình thành mô hình gia đình bền vững, kết hợp hài hoà giữa truyền thống và hiện đại, tạo ra nền tảng vững chắc, đáp ứng nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước ta hiện nay.
