Ô nhiễm môi trường Vịnh Hạ Long luôn là vấn đề được dư luận thường xuyên quan tâm. Vậy hiện nay, tình hình thực tế như thế nào? Và nó được Ủy ban Di sản thế giới (WHC) đánh giá ra sao tại Hội nghị Di sản thế giới lần thứ 30 vừa diễn ra tại TP Vilnus (thủ đô nước Cộng hoà Lithuania)? - Đó là những nội dung chủ yếu mà chúng tôi nêu ra trong cuộc gặp gỡ trao đổi với Phó Trưởng Ban Quản lý Vịnh Hạ Long Nguyễn Công Thái, người vừa đi dự Hội nghị Di sản thế giới lần thứ 30 trở về...
- Thưa ông, được biết ông vừa tham dự Hội nghị Di sản thế giới lần thứ 30 do Ủy ban Di sản thế giới tổ chức. Xin ông cho biết: Tại Hội nghị, vấn đề bảo tồn và phát huy Di sản Vịnh Hạ Long có được đề cập không? Và nội dung đề cập là gì?
- Hội nghị Di sản thế giới lần thứ 30 được tổ chức từ ngày 8 đến 16-7-2006, tại thành phố Vilnus, thủ đô nước Cộng hòa Lithuania. Đây là hội nghị thường niên của Ủy ban Di sản thế giới (WHC) nhằm kiểm điểm, đánh giá tình hình việc bảo tồn, phát huy giá trị các di sản thế giới theo tinh thần Công ước Quốc tế năm 1972 về bảo vệ Di sản văn hóa - thiên nhiên thế giới của UNESCO. Và do vậy, cũng như các di sản thế giới khác, vấn đề bảo tồn và phát huy di sản Vịnh Hạ Long nói riêng, các di sản thế giới của Việt Nam nói chung, đã được đề cập tại Hội nghị. Riêng với Vịnh Hạ Long, trước khi Hội nghị diễn ra, với tư cách đại diện cơ quan quản lý Di sản, chúng tôi đã chuẩn bị kỹ càng những vấn đề có tính chất nhạy cảm mà vừa qua dư luận trong nước và quốc tế quan tâm, sẵn sàng cung cấp, trao đổi thông tin trực tiếp theo yêu cầu của WHC tại Hội nghị. Mặt khác, tại kỳ họp này, WHC dự kiến có 88 di sản cần phải báo cáo giải trình, thảo luận các vấn đề Trung tâm Di sản đặt ra, trong đó có 2 di sản của Việt Nam là Huế và Vịnh Hạ Long. Tuy nhiên, phần báo cáo về tình trạng của 2 di sản Việt Nam đã được WHC thông qua, nên không yêu cầu phải thảo luận hoặc giải trình thêm ngoài nội dung khuyến nghị đã có tại văn kiện Hội nghị...
- Ông có thể nói cụ thể hơn về những khuyến nghị của WHC đối với di sản Vịnh Hạ Long?
- Về những khuyến nghị đối với Vịnh Hạ Long, có một số vấn đề WHC lưu ý với chúng ta; một là, WHC ghi nhận thông tin cho IUCN (Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới, cơ quan tư vấn cho WHC) cung cấp vào tháng 9 năm 2005 về một số vấn đề có liên quan đến công tác bảo tồn, đe dọa đến giá trị Di sản Vịnh Hạ Long như: ô nhiễm nước từ chất thải của ngành than, diện tích rừng ngập mặn bị thu hẹp, suy thoái hệ sinh thái dưới nước do xây dựng các cơ sở hạ tầng du lịch chưa phù hợp... Tuy nhiên, WHC cũng ghi nhận sự phản hồi về phía ta, rằng những mối đe dọa đó chỉ xảy ra có tính chất cục bộ ở trong khu vực đệm hoặc bên ngoài khu Di sản và hiện tại không có tác động lớn tới Di sản. Dù vậy WHC cũng như IUCN vẫn bày tỏ lo ngại về những tác động tiêu cực tiềm tàng tới Di sản bởi áp lực phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực hiện nay và tương lai. Hai là, từ một số thông tin mà IUCN cung cấp, WHC yêu cầu chúng ta tiếp tục có báo cáo về những tác động của nhà máy Xi măng Cẩm Phả và Cảng Cái Lân giai đoạn 2, cũng như những thay đổi quan trọng khác trong di sản (nếu có) để WHC xem xét vào kỳ họp thứ 31, năm 2007...
- Đây cũng là những vấn đề mà dư luận gần đây rất quan tâm. Vậy ông có thể nói cụ thể hơn không?
- Về những tác động tiêu cực tới Di sản do áp lực của sự phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực di sản thực ra là mối lo ngại chung của các di sản trên thế giới hiện nay. Với Vịnh Hạ Long, chúng ta đang cố gắng để giảm thiểu những tác động tiêu cực đó. Còn về dự án Xi măng Cẩm Phả mà hiện dư luận đang rất quan tâm thì tôi cũng xin nói thêm. Đây là dự án cấp quốc gia và mặc dù nhà máy ở vị trí xa ranh giới bảo vệ Di sản Vịnh Hạ Long tới 10km, song do tính chất nhạy cảm về môi trường, nên trước khi Chính phủ phê duyệt, các bộ, ngành chuyên môn và tỉnh Quảng Ninh đã xem xét thận trọng. Ban Quản lý Vịnh Hạ Long cũng đã có những kiến nghị cụ thể và được chủ dự án chấp thuận như: điều chỉnh thiết kế hệ thống cầu dẫn chuyển tải nguyên liệu dài 4km trong khu vực phụ cận Vịnh Hạ Long, đảm bảo tính thẩm mỹ, phù hợp cảnh quan môi trường khu vực; quá trình vận hành nhà máy được thực hiện bởi những thiết bị tiên tiến Tây Âu, Nhật Bản... Các chất thải lỏng, rắn, khói, bụi từ nhà máy theo báo cáo đánh giá tác động môi trường, đều đạt tiêu chuẩn cho phép. Cũng như vậy, dự án mở rộng Cảng Cái Lân giai đoạn 2 là dự án quốc gia, nằm ở vị trí xa Di sản Vịnh Hạ Long trên 10km. Thực tế, trước khi Chính phủ phê duyệt, chủ dự án đã có báo cáo đánh giá tác động môi trường, được cơ quan chức năng có thẩm quyền là Bộ Tài nguyên - Môi trường phê duyệt vào năm 1998. Tuy nhiên do dự án thực hiện trong thời gian dài nên WHC có yêu cầu chúng ta tiếp tục báo cáo, cập nhật thêm thông tin cần thiết về những yếu tố có thể phát sinh, ảnh hưởng đến môi trường Di sản Vịnh Hạ Long...
- Là cơ quan chức năng được tỉnh giao trực tiếp quản lý Di sản, quan điểm và thái độ của Ban Quản lý Vịnh Hạ Long về những vấn đề được WHC khuyến nghị như thế nào?
- Như tôi đã nói ở phần trên, mặc dù tại Hội nghị di sản thế giới lần thứ 30, WHC không yêu cầu phải giải trình trực tiếp thêm ngoài những vấn đề kiến nghị đã nêu trong văn kiện hội nghị, song, với tư cách là cơ quan được tỉnh giao trực tiếp quản lý Di sản Vịnh Hạ Long, quan điểm và thái độ của chúng tôi là ghi nhận một cách nghiêm túc những kiến nghị mà WHC đã đưa ra. Bởi có thể nói các yếu tố ảnh hưởng đến cảnh quan môi trường Di sản Vịnh Hạ Long hiện nay dù là còn ở mức độ cục bộ, xa trung tâm Di sản, chưa làm ảnh hưởng đến các giá trị Di sản được công nhận (giá trị về địa chất, cảnh quan) nhưng chúng ta đừng quên rằng Vịnh Hạ Long là môi trường đặc biệt, với các yếu tố rất nhạy cảm là cảnh quan biển đảo, mặt nước và các hệ sinh thái đa dạng, phong phú... Chỉ cần có những động thái biến đổi dù nhỏ, xa trung tâm, cũng có thể gián tiếp tác động đến môi trường Di sản. Do vậy đối với những hoạt động phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực Vịnh Hạ Long, đặc biệt là các dự án công nghiệp đô thị lớn nằm ven bờ Vịnh hoặc trong vùng đệm của Di sản, nhất thiết phải có sự theo dõi, quản lý, giám sát chặt chẽ; tuyệt đối không được chủ quan, coi nhẹ ở khu vực này, bởi thực tế, đó chính là “tấm áo giáp” bảo vệ Di sản. Nếu “tấm áo giáp” này bị thủng thì việc bảo vệ các giá trị cảnh quan môi trường trong khu vực trung tâm Di sản chắc chắn sẽ gặp nhiều khó khăn...
- Vậy theo ông, để đảm bảo cho “tấm áo giáp” đó không bị hư hại, chúng ta cần làm gì, về trước mắt và về lâu dài?
- Thiên nhiên ưu đãi cho tỉnh ta có được Di sản Vịnh Hạ Long quí giá; nhưng bên cạnh đó cũng còn nhiều thế mạnh nữa cần phải khai thác, như công nghiệp than, cảng biển, nuôi trồng thủy sản v.v... Bởi thế việc bảo tồn phát huy giá trị Di sản Vịnh Hạ Long trong xu thế phát triển hội nhập hiện nay cần phải đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế - xã hội của địa phương với việc bảo vệ các giá trị Di sản. Và vì thế, như tôi nói ban đầu, việc quản lý Vịnh Hạ Long của ta hiện nay có lẽ cũng nằm trong xu thế, tình trạng chung của các di sản trên thế giới, nghĩa là đều phải đối mặt trước những áp lực phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là phát triển du lịch. Chúng ta không thể “đóng cửa” để bảo tồn mà phải “vừa bảo tồn, vừa khai thác” nhằm phát huy tốt các giá trị của Di sản Vịnh Hạ Long trong thế phát triển. Đây là bài toán khó mà chúng ta cần có lời giải đúng đắn. Trước mắt, tỉnh cần đặc biệt quan tâm đến các dự án phát triển có liên quan đến khu vực Vịnh hiện nay, như san lấp mặt bằng, mở rộng đô thị, xây dựng cơ sở hạ tầng du lịch, hệ thống giao thông cảng biển, cơ sở dịch vụ, đánh bắt nuôi trồng thủy sản v.v... Và gần đây là dự án xây dựng nhà máy Xi măng Cẩm Phả, xây dựng Cảng Cái Lân giai đoạn 2. Theo chúng tôi được biết, tất cả các dự án trên trước khi phê duyệt thực hiện đều đã được cơ quan chuyên môn về quản lý môi trường và các ngành chức năng có liên quan thẩm định, đánh giá tác động môi trường thận trọng, chu đáo. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, nhiều chủ dự án đã không thực hiện đúng quy trình. Ví dụ không xây bờ bao trước khi đổ đất tại một số dự án mở rộng đô thị, làm bồi lắng, ảnh hưởng chất lượng nước Vịnh Hạ Long, hoặc san lấp không đúng quy hoạch đã được duyệt v.v... Điều này đặt ra trước các cơ quan chức năng là vấn đề quản lý và cơ chế xử lí thế nào để đảm bảo các dự án thực hiện không ảnh hưởng tới Di sản. Về lâu dài, tỉnh ta cần phải có một quy hoạch chung thật chủ động, ổn định, đặc biệt là về các vấn đề phát triển cơ sở hạ tầng đô thị, công nghiệp, dịch vụ du lịch v.v.. trong khu vực phụ cận Vịnh Hạ Long...
- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
