Từng làm thợ rồi mới làm báo, từng là phóng viên báo tỉnh, sau đó chuyển sang công tác tại Báo Nhân Dân, nhưng vẫn thường trú tại Quảng Ninh, có thể nói cả cuộc đời làm báo, Vũ Điều đã gắn bó sâu nặng với vùng đất này. Trò chuyện với chúng tôi về nghề và nghiệp, ông có vẻ rất xúc động…
Nhà báo Vũ Điều
- Nếu nói là đang làm báo chuyên nghiệp thì đúng vậy! Những đồng nghiệp cùng trang lứa với tôi đều đã về làm dân cả rồi. Riêng tôi, do là PV thường trú, “một mình một cõi” nên cơ quan yêu cầu ở lại. Tất nhiên, ở lại là để làm việc, chứ ở lại mà làm “cua già ngáng lỗ” thì chẳng ai cần! Nhưng tôi cũng phải nói ngay rằng, người làm báo có thâm niên trong nghề cao chưa chắc đã là người làm báo giỏi. Nếu anh ta say nghề thì có thể còn gom góp được chút ít kinh nghiệm. Nhưng nếu chỉ viết (và cả sống nữa) với kinh nghiệm “ngày xưa chúng tớ…” thì chẳng có ích gì cho mình và cho bạn đọc. Tôi nghĩ thế và vẫn luôn chăm chú lắng nghe, học tập ở các nhà báo trẻ. Họ dạy tôi nhiều điều, từ cách dùng máy vi tính, làm báo điện tử v.v... và giúp tôi hiểu biết hơn về thế hệ thời @...
- Trong quãng thời gian dài làm báo chuyên nghiệp, trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, anh cảm thấy nghề báo đã cho anh những gì?
- Cho tôi nhiều chứ! Lứa tuổi chúng tôi đón nhận đường lối của Đảng bằng tình yêu và lòng biết ơn sâu sắc. Tôi được tự do hành nghề, có lương, có nhuận bút, có gia đình hoà thuận, đời sống ổn định… Nhưng được nhất là được trò chuyện, tiếp xúc với rất, rất nhiều người có nghề nghiệp, tuổi tác, địa vị khác nhau; từ vị Thủ tướng đến anh thợ mỏ, từ quan toà đến cô gái nhảy… Hỏi chuyện rồi lắng nghe họ nói, người làm báo hiểu ra rất nhiều điều về thế thái, nhân tình! Những hiểu biết này rất quý với một nhà báo, cho dù không phải cái gì cũng được đưa vào trang viết!
- Vậy bên cạnh những cái được ấy, anh có cảm thấy mình bị mất gì không?
- Nói mất thì chưa hẳn, nhưng nghề báo cũng có những nỗi đau. Những nỗi đau cụ thể mà lại như hình bóng, không dễ chia sẻ cùng ai; thường thì nó lặn vào trong, nhìn bề ngoài khó nhận biết được…
- Từng công tác tại Báo Quảng Ninh, sau đó mới sang Báo Nhân Dân, anh có nhận xét gì về sự khác nhau giữa “báo địa phương” và “báo trung ương”? Và điều đó ảnh hưởng như thế nào đến hoạt động tác nghiệp của bản thân nhà báo?
- Nói chuyện này, tôi phải nhắc lại là từ cách đây 15 năm, khi tôi còn là Trưởng Ban Kinh tế (Báo Quảng Ninh), tôi đã nghĩ rằng không có cái gọi là nhà báo địa phương và nhà báo trung ương… Không có chuyện cứ làm ở báo trung ương thì giỏi hơn làm ở báo địa phương. Nhưng nếu bảo có ảnh hưởng đến hoạt động nghề nghiệp hay không thì có chứ! Báo địa phương khác báo trung ương là ở phạm vi hoạt động; báo địa phương gắn bó sâu sắc với một vùng đất và có thế mạnh riêng của mình. Cả một thời trai trẻ ở Báo Quảng Ninh, sống và làm việc ở vùng đất nồng hậu tình người, tình đồng nghiệp, tôi đã hiểu và lớn khôn ra nhiều. Tôi vẫn hay nói đùa là Báo Quảng Ninh cho tôi con mắt cận để nhìn gần, còn Báo Nhân Dân cho tôi con mắt viễn để nhìn xa, để tôi có được đôi mắt sáng khi tuổi không còn trẻ nữa…
- Dù sao, anh cũng là nhà báo cho đến nay là duy nhất của Quảng Ninh đạt giải nhất Giải Báo chí toàn quốc. Anh có thể nói đôi chút về giải thưởng này của mình không? Chẳng hạn như hoàn cảnh ra đời của bài báo, quá trình đầu tư cho bài viết v.v... ?
- Nhắc lại chuyện này, liệu có bị mang tiếng là “báo già nói chuyện ngày xưa” không? (cười). Tôi được giải nhất Giải Báo chí toàn quốc năm 1992, với bài viết phê bình việc xây dựng Nhà máy tuyển than giữa lòng thị xã Hồng Gai (cũ). Việc này chẳng những gây ô nhiễm môi trường nặng nề mà còn gây thêm khó khăn cho đời sống công nhân mỏ. Sẽ không có than để sàng…
Bài báo gây ra một cuộc tranh cãi lớn. Cuối cùng, đích thân đồng chí Võ Văn Kiệt, lúc ấy là Thủ tướng Chính phủ, đã quyết định di dời nhà máy ra khỏi khu vực nội thị, mặc dù móng nhà đã xây rồi! Giải thưởng cho bài báo là 5 triệu đồng! Cũng là to vào thời điểm ấy! Thế nhưng, ngày đi nhận giải, Bưu điện Quảng Ninh cho một chuyến xe chở 20 đồng nghiệp từ Quảng Ninh lên Hà Nội. Rồi khao bạn bè, chi phí đi lại, ăn nghỉ v.v... cuối cùng chỉ còn đủ mua cho con trai cái áo vét… Nhưng sướng là ở chỗ những cố gắng của mình được đền đáp, những hiểu lầm về mình được thanh minh. Càng sướng hơn, sướng đến tận bây giờ, là sau hơn chục năm gặp lại, ông Trương Công Điểu, Giám đốc Công ty Than Hồng Gai thời ấy, người phải “chịu trận” với Thủ tướng để cắn răng di dời nhà máy, lại hồ hởi bắt tay nói: “- Nhà báo đúng là có con mắt nhìn xa! Bài báo đã đúng!”. Bây giờ quản lý và điều hành nhà máy là giám đốc Đỗ Văn Ninh. Đôi lúc chúng tôi vẫn gặp, trò chuyện với nhau. Và có lần, trà dư tửu hậu, ông Ninh hỏi tôi, rằng nếu còn cái nhà máy tuyển than giữa phố ấy thì liệu thị xã Hồng Gai có thành thành phố như bây giờ không nhỉ?
Tất nhiên, thành công của một bài báo là do nỗ lực của bản thân, nhưng nếu không có sự ăn ý của toà soạn thì bài báo cũng không ra được. Nó là công sức của cả toà soạn. Tôi rất biết ơn các đồng nghiệp ở Báo Quảng Ninh vì điều đó!
- Nếu có một phóng viên trẻ mới vào nghề hỏi anh về kinh nghiệm nghề nghiệp, anh thấy cần nói với họ điều gì nhất?
- Các cụ nói “hậu sinh khả uý”, lớp trẻ hôm nay, về mọi mặt, hơn hẳn lớp trẻ chúng tôi khi mới vào nghề. Bây giờ khi đã ở tuổi lục tuần, tôi càng hiểu rằng làm báo thật khó! Nghề báo không giấu được dốt, không giấu được sự kém cỏi trong cách nghĩ, cách nhìn, cách viết. Nó bắt anh phải luôn biết nghi ngờ; nghi ngờ khi nghe người khác nói, người khác viết và nghi ngờ cả khi mình đặt bút viết ra nữa! Thậm chí, phải biết nghi ngờ ngay cả khi sự việc ấy đang được số đông tán thành, ủng hộ! Tất nhiên nghi ngờ không phải là để mất lòng tin mà là để tìm ra bản chất của vấn đề, để viết cho đúng, cho trúng... Nhân nói chuyện này lại nghĩ tới chuyện khác; tôi mới nghe tin rằng 2000 đảng viên thuộc Đảng bộ Than Quảng Ninh chuyển về sinh hoạt với Đảng bộ Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam tại Hà Nội. Đây là quyết định của Trung ương, làm một cái tin thật đơn giản... Nhưng viết rồi mà cả ngày cứ ngẩn ngơ với câu hỏi: Quyết định thế đúng hay sai nhỉ? Người đang sống, làm việc, học tập, sinh con, đẻ cái ở cái vùng than này mà hồn vía lại để đẩu đâu trên Hà Nội thì việc gắn bó kinh tế, xã hội v.v... như thế nào?...
Nói đến đây, nhà báo Vũ Điều chợt lắng lại. Rồi chép miệng:
- Thế đấy, cứ lan man vậy, chẳng biết đúng hay sai! Nhiều lúc tự nhủ mình: “-Già rồi, nghĩ làm gì!”. Nhưng lạ là không nghĩ không được, đúng là cái bệnh nghề nghiệp nó ăn sâu vào máu rồi! Không hiểu trong con mắt các nhà báo trẻ, mình có... lẩn thẩn không nhỉ?
Tôi chia sẻ với tâm trạng của anh. Và hiểu thêm một điều rằng: Anh vẫn còn nặng nợ với nghề này lắm!
